BOSBES - Vaccinium myrtillus
L.
"Alhoewel
de auteur zich inspant om informatie te verschaffen waarvan zij denkt
dat die actueel en juist is, kan geen garantie gegeven worden dat
al die informatie adequaat, juist en volledig is, noch dat ze alomvattend
is. De auteur kan in geen enkel geval aansprakelijk worden gesteld
als gevolg van het gebruik van de informatie die in dit werk voorkomt
of als gevolg van de afwezigheid van een specifieke informatie. De
eventueel vermelde adviezen en handelingen worden volledig op eigen
verantwoordelijkheid toegepast. Bij ernstige klachten, alsook bij
het uitblijven van resultaat, dient men zich te richten tot een professionele
hulpverlener of arts."
Inhoudsopgave
Click op de link om naar de tekst te
gaan en click op het trosje bosbessen onder iedere tekst om terug
te komen in deze inhoudsopgave
De familie en het geslacht
Volksnamen
Eigenschappen en inhoudsstoffen
Signatuur
Standplaats
Beschrijving
Bruikbare delen
Drogerij
Culinair
Economisch
Huismiddel en Volksgeneeswijze
Uitwendig gebruik
Tinctuur
Volksgeneeskundige recepten of remedies
Bijwerkingen
Tuintips
Vermeerderen
Naslagwerken
Informatie op internet
De familie en het geslacht
De blauwe bosbes is familie van
de heidefamilie, de Ericaceae.
Het geslacht Vaccinum bevat meer dan 450 soorten die voorkomen in
de koele regionen en gebergten van het noordelijk en zuidelijk halfrond.
Vaccinium is de oude Latijnse naam, van preromeinse oorsprong, van
deze plant. De bladeren en vruchten van de bosbes vertonen een gelijkenis
met die van myrte. Myrtillus is het Latijnse verkleinwoord van myrte.
Andere soorten in deze familie zijn:
· Vaccinium vitis idaea Rode bosbes, vossenbes
· Vaccinium corymbosum Amerikaanse bosbes
· Vaccinium macrocarpon Cranberry, grote veenbes
· Vaccinium oxycoccus Veenbes, europese cranberry
· Vaccinium ashei Blauwbes
· Vaccinium floribundum Colombiaanse bosbes
· Vaccinium x intermedium Bastaardbosbes (kruising tussen blauwe en
rode)
Volksnamen
De blauwe bosbes wordt in Nederland
en België ook anders genoemd, nl: Blauwbes, klokkebei, kraakbes, morbel,
heidebes, of krakelbes.
Eigenschappen en inhoudsstoffen
Inhoudsstoffen van het blad:
· Looistoffen
· Flavonoïden
· Glucokinine (werkt bloedsuikerverlagend)
· Vitamine A en C
· Arbutine
· Anthocyanosiden
Inhoudsstoffen van
de vrucht:
· Looistoffen
· Citroenzuur
· Anthocyanosiden
· Anorganische zouten
· Appelzuur
· Vitamine B, C en P
· Invertsuiker
· Myrtilline
· Pectine
Recentelijk worden bosbesextracten aangewend voor het behandelen van
diarree, dysenterie en mond- en keelontstekingen. Tegenwoordig is
het bosbesonderzoek gefocussed op het behandelen van oog- en vaatafwijkingen
en diabetes mellitus.
Het anthocyanoside Myrtilline is verantwoordelijk voor de resultaten
bij diabetes. Een thee gemaakt van de gedroogde bladeren is sterk
adstringerend, diuretisch, tonifiërend en antiseptisch. Daarnaast
is het ook een remedie voor diabetici als het langere tijd ingenomen
wordt. De bladeren bevatten glucokinonen die bloedsuikerspiegel verlagend
werken.
Een decoct van de bladeren of bast wordt toegepast bij de behandeling
van zweren in de mond of keel.
|
Terwijl de verse vruchten
licht laxerend werken, zijn de gedroogde vruchten juist adstringerend
en kunnen deze worden voorgeschreven bij diarree. Het gedroogde
fruit is anti-bacterieel en een decoct ervan is een bruikbaar
middel tegen diarree bij kinderen.Het fruit is een rijke bron
van anthocyanosides. Deze worden beschouwd als de belangrijkste
van de actieve componenten. Deze componenten zijn afgeleid van
anthocyanen, de pigmenten die verantwoordelijk zijn voor de
rode, blauwe en violet kleuren in bloemen en planten. In bosbessen
zijn zo'n 15 verschillende anthocyanosiden gevonden.
|
|
De anthocyanoside-concentratie is
ca. 0,1 - 0,25 % in het verse fruit en geconcentreerde bosbesextracten
zijn gestandaardiseerd tot 25 %.
Het anthocyanoside-gehalte in het verse fruit stijgt naarmate de bessen
rijpen, terwijl het omgekeerde gebeurt bij de bladeren.
Bosbesextracten zijn sterke anti-oxidantia. Ze hebben een gunstige
uitwerking op de ogen, vooral het nachtzicht, snellere aanpassing
aan het donker en sneller herstel na blootstelling aan fel licht.
Tevens zijn positieve resultaten verkregen bij patiënten met glaucoom
en cataract (vormen van staar). Dit allemaal als gevolg van de invloed
van de anthocyanosiden op de toename van de herstellingsgraad van
rhodopsine, een paars pigment in het oog dat essentieel is voor de
staafjes.
De eigenschap van bosbes om de regeneratie van rhodopsine te versnellen,
helpt het netvlies zich aan te passen aan licht en donker. Daarnaast
hebben onderzoeken ook aangetoond dat bosbesextract invloed heeft
op bepaalde enzymprocessen die schade aan het netvlies kunnen veroorzaken.
Ook bij de verslechtering van het netvlies als gevolg van diabetes
mellitus zijn positieve resultaten verkregen. Verder versterken de
anthocyanosiden de haarvaten in het lichaam en ondersteunen ze het
normaal functioneren van het bindweefsel. Bovendien zouden ze de bloeddoorstroming
in haarvaten en aderen verbeteren.
Signatuur
Het woekerende ondergrondse wortelstelsel
duidt op een grote weerstand en kracht. Astrologisch valt de blauwe
bosbes onder de heerschappij van Jupiter.
Standplaats
De bosbes komt voor in naaldbossen
op arme zandgrond, maar ook op humeuze heide en veengronden. De bosbes
komt meer als onderbegroeiing in bossen dan in de open vlakte van
de heide voor.
Beschrijving
De bosbes is een klein halfheestertje,
met bleekgroene, vierkante, zeer vertakte stengeltjes. De bladeren
zijn eivormig, spits, glad, lederachtig en hebben een fijne zaagrand.
De alleenstaande bloemen, die bloeien van april tot juni, staan tamelijk
overhangend in de oksels van de bladeren en hebben een roodachtige-lichtgroene
kleur.
Alhoewel geen opvallende kleur, lokken de bloemen door hun honing
veel bijen en hommels. De bessen zijn blauwachtig paars getint en
kunnen van juli tot september geoogst worden. Planten die in hoger
gelegen gebieden groeien, zijn over het algemeen later rijp dan die
in lagere regionen groeien. Het heeft een woekerend ondergronds wortelstelsel.
Bruikbare delen
Van de blauwe bosbes worden de
bladeren en bessen gebruikt, vers en gedroogd.
Drogerij
De blaadjes plukken in juni en juli, voordat de vruchten rijpen, de
bessen plukken als ze rijp zijn en dan drogen in één laag uitgespreid,
in de zon, of de verse bessen tot sap verwerken.
Ook de bast van de wortel wordt wel medicinaal toegepast, om het hoge
gehalte aan looistoffen.
Culinair
Bosbessen zijn heerlijk om vers
te eten. Van de bessen is een uitstekende siroop of jam te maken.
In de diepvries zijn bosbessen prima houdbaar. Verder zijn ze op allerlei
manieren toepasbaar: vlaaien, toetjes, muffins en likeur!
Bosbessenlikeur
Voor 500 g bosbessen, 250 g kandij en 1 l jenever.
Doe een literfles halfvol bosbessen, suiker en jenever erover, na
een paar maanden zeven
Bosbes muffins
Bereidingstijd:
30 minuten Aantal: +/- 12
Ingrediënten 2 kopjes gezeefde bloem, 4 theelepels bakpoeder, 1 kopje
suiker (iets minder), 1 zakje vanillesuiker, 1 ei, 1/4 kopje (zonnebloem)olie,
1,5 kopje melk, 1 theelepel citroenschaafsel (optioneel), 2 theelepels
citroensap, 1,5 kopje bosbessen (zie opmerking), poedersuiker, cakevormpjes
(Baukje)
Opmerking
Bosbessen kunnen vers, vanuit de vriezer of vanuit blik gebruikt worden.
Als je ze vanuit de vriezer gebruikt hoef je ze niet te laten ontdooien.
Als ze vanuit blik gebruikt worden moet je ze goed laten uitlekken
(bv. op een aantal keukenpapiertjes)
Bereiden
Verhit de oven voor op 200 graden. Doe alle ingrediënten in een mengkom
en meng ze rustig met een spatel. Let op dat je niet te lang roert,
anders rijst het deeg niet goed. Schenk of lepel het deeg in cakevormpjes
of een goed ingevette muffinbakblik. Bak de muffins in 15-18 minuten.
Laat ze afkoelen op een rek. Doe vlak voor het serveren een beetje
poedersuiker er overheen
Confituur/ jam :
Nodig: 1 kg blauwe bessen, 1 kg suiker, pectine.
Bereiding: De blauwe bosbessen mengen met de suiker en een dag laten
staan. In een kookpot doen (groot genoeg, zodat de pot maar half gevuld
is). Al roerend aan de kook brengen. Dan pectine toevoegen, goed mengen,
en nog even laten doorkoken. Zo warm mogelijk in confituurpotjes doen.
Potjes zo hoog mogelijk opvullen en direct voorzien van schroefdeksel.
Potjes onmiddelijk omdraaien en zo laten afkoelen. Etiketteren en
donker bewaren.
Ijs
Nodig: 250 gram bosbessen - 120 gram suiker - 1/2 citroen - 5 dl slagroom
Bereiding:
Doe de blauwe bosbessen met een beetje water en het sap van de halve
citroen in een pannetje en verwarm dit onder af en toe roeren gedurende
5 minuten. Maal de bessen met de mixer fijn en passeer ze dan door
een zeef. Voeg de suiker toe aan de bessenpuree. Klop de slagroom
stijf en werk deze voorzichtig door de puree.
Doe het mengsel in een vorm en vries het in de vrieskast in. Klop
het af en toe op met de garde of vork, zolang het nog niet stijf bevroren
is.
Mousse
Nodig: 400 g blauwe bessen, suiker, 1/2 l room
Bereiding:
Pureer de bosbessen door een zeef (± 100 g sap). Strooi er naar smaak
suiker op en roer tot het sap en de suiker goed vermengd zijn. Klop
de room stijf en schep de blauwe bessenpuree langzaam door de room.
Meng de overige bessen met een weinig suiker. Leg ze in diepe glazen
en vul verder met het slagroom-bessenmengsel.
Zet de mousse zeker 2 uur in de koelkast.
Bosbessenvlaai
Deeg 225 gram bloem, 120 gram boter, wat koude melk
Vulling 450 gram bosbessen, 2 eetlepels maïzena, 4 eetlepels water,
2 eetlepels citroensap, 225 gram suiker,1 ei
Verhit de oven tot 220C. Kneed van boter, bloem en koude melk een
stevig deeg. Wikkel het in folie en leg het 30 minuten in de koelkast.
Verdeel het deeg in tweeën en rol de helft uit om in een vlaaivorm
van 25cm doorsnee te passen. Zet de vorm in de koelkast. Maïzena,
water en citroensap mengen en over de bessen gieten. Roer voorzichtig
de suiker erdoor. Schep de vulling in de gekoelde deegbodem.
Rol de rest van het deeg uit en snijd dit in repen. Leg de repen in
een hekwerkje over de vulling en druk de randen goed op elkaar. De
vlaai bestrijken met geklopt ei en ca. 10 minuten bakken. Zet de oven
dan op 180C en nog eens 40-45 minuten bakken.
Economisch
Van de bladeren en de bessen kan
een groene verfstof verkregen worden die gebruikt wordt voor het verven
van stoffen. Een blauwe of zwarte verfstof kan van het fruit gemaakt
worden. Deze kan gebruikt worden als inkt.
In de handel zijn bosbesextracten te verkrijgen, waarbij deze aangeprezen
worden voor verlichting van vermoeide en tranende ogen en voor scherp
zicht.
Huismiddel volksgeneeswijze
De blauwe bosbes wordt
al eeuwen gewaardeerd om zijn voedzaamheid en als delicatesse. De
geschiedenis van het medicinale gebruik van de bosbes gaat terug tot
de Middeleeuwen. Hier dienden de bessen om sausen en wol paars te
kleuren.
Hildegard van Bingen raadde het kruid aan voor het bevorderen van
de menstruatie. De werking van de blauwe bosbes op de urinewegen werd
al door Dioscorides beschreven.
John Gerard, de 17de eeuwse Engelse kruidkundige vermeld dat de mensen
in de noordelijke streken van Engeland, de Bosbessen veel aten met
room en melk, "op dezelfde wijze als Aardbeien". In Europa werden
ze veel gebruikt om wijn te kleuren.
In de 16e eeuw werd het vooral voorgeschreven door Duitse herboristen,
zoals Hieronymus Bock, bij de behandeling van blaasstenen, galafwijkingen
en roos en in siropen bij hoesten en longziekten. De bladeren werden
gebruikt om de bloedsuiker bij diabetes te verlagen.
|
|
In de 18e eeuw
werd de blauwe bosbes algemeen bekend, maar toch vooral in Duitsland.
Preparaten van de bessen werden gebruikt voor inwendige aandoeningen,
zoals tyfus, mond-, huid- en urineweginfecties, jicht en reuma.
In het begin van de 20e eeuw werd de gedroogde bes gebruikt als
adstringent bij diarree en dysenterie, als diureticum, om scheurbuik
te voorkomen (door de aanwezige vitamine C) en als bloedstelper.
Verder werd het gebruikt als adstringent en ontsmettend mondwater
bij mondinfecties. |
Na de Tweede Wereldoorlog werd een
interessante ontdekking gedaan. Tijdens nachtbombardementen merkten
Britse Royal Air Force piloten op dat hun nachtzicht aanzienlijk verbeterde
na het eten van bosbessenjam. In de jaren '60 werd er naar aanleiding
van deze bevindingen de eerste laboratorium en later klinische studies
gedaan naar het effect van bosbesextracten op het oog- en vaatstelsel.
Volgens Dr. A. Vogel zijn bosbessen bij uitstek geschikt voor leverpatiënten.
De bosbessen hebben een regenererende werking op de lever en de alvleesklier
en beïnvloeden het hele spijsverteringsproces, inclusief de darmflora
gunstig. Als een leverpatiënt niet meer verdraagt, kunnen er altijd
nog bosbessen of -sap gegeven worden. In heel kritieke gevallen kan
een bosbessensapdag ingelast worden. Om het uur wordt dan een glas
met 1 dl sap langzaam gedronken.Mellie Uyldert noemt de bosbes als
thee bij blaasontsteking .
De bosbes behoorde tot de "heilige
kruiden". Samen met o.a. mos, sleutelbloem, klaver en tarwe, werden
de bessen geplukt voor de nieuwe maan. Jonge maagden brouwden er dan
een geestrijke drank van, die op feesten gedronken werd.
Nog rond 1900 verdienden de Limburgse kinderen een centje bij met
de verkoop van de geplukte bessen. Zij werden aan de bakker verkocht
of vader ging er mee naar de stad als "bosberenventer". De Eisdenaren
kregen zo de naam bosberen.
In het Limburgse Opoeteren vond in 1978 voor de eerste maal een 'bosbessenkermis'
plaats. Sedertdien wordt er ieder jaar in augustus feest gevierd ter
ere van de bosbes.
Uitwendig gebruik
Op natte excemen kunnen omslagen
gelegd worden van bosbessenstroop, die verkregen is door gedroogde
bessen in water in te koken en dan te zeven. Om de 6 uur verversen.
Het afkooksel van de bladeren wordt bij oogontstekingen gebruikt als
verzachtend middel.
Tinctuur
Van de bosbesvrucht kan een tinctuur
gemaakt worden.
Tinctuur bij keelpijn 100 gr bosbessen twee weken in de zon laten
macereren in een liter alcohol van 80%. Filtreren door papier en de
tinctuur in een fles met pipet bewaren Verscheidene malen per dag
met 20 druppels in wat lauw water de mond spoelen en gorgelen.
Volksgeneeskundige recepten of remedies
Aftreksel bij diabetes.
De bloedsuiker wordt verlaagd met het volgende middel, waarvan men
een kopje drinkt voor de hoofdmaaltijden.
Een mengsel van 25 gr bosbessenblad 25 gr snij - en sperziebonenpeulen
25 gr gedroogd Wildemanskruid, en 10 gr Galega mengen en in een stopfles
bewaren
Om een aftreksel te maken dat voor een dag voldoende is, een lepel
van dit mengsel 5 minuten laten koken in 250 ml water, zeven en lauw
drinken.
Bosbessenwijn bij zwakte
Een glazen fles vullen met bosbessen, enkele lepels suiker toevoegen.
De gesloten fles enkele dagen in de zon zetten. Door het fermenteren
van de vruchten ontstaat alcohol.
Na drie of vier weken filtreren, waarbij de vruchten worden uitgeperst.
Kleine glaasjes van deze wijn voor de maaltijden drinken.
Aftreksel bij keelpijn
Een dertigtal verse bosbessen laten koken in een liter water. Laten
afkoelen, zeven en het decoct lauw gebruiken om de mond te spoelen.
Aftreksel bij diarree
70 gr bosbessen 5 minuten laten koken in een liter water. Zeven en
dit decoct verdeeld over de dag bij kleine glaasjes tegelijk drinken.
Of 30 g bladeren in 1 liter water 10 minuten koken. Zeven en 3 koppen
per dag drinken.
Dosis
20 tot 60 gedroogde bessen per dag, bereidt als thee, verdeeld over
3 doses.
Tinctuur: 15 - 40 druppels in water, 3 x daags.
Siroop: 60 g in 1 liter water
Bijwerkingen
De bosbesbladeren niet langer dan 3 weken achter elkaar gebruiken.
De verse bessen kunnen in grote hoeveelheden laxerend werken.
Dierproeven hebben aangetoond dat de bladeren bloedarmoede kunnen
veroorzaken, de spanning van het darmstelsel kunnen verstoren en nadelige
effecten hebben op de opname van voedingsstoffen. Deze problemen zijn
waarschijnlijk gerelateerd aan het hoge tannine gehalte in de bladeren.
Andere onderzoeksresultaten vermelden juist geen enkele bijwerking.
Tuintips
Het planten van de blauwe bosbes
Plant bijvoorkeur blauwe bosbessen op een tamelijk nat, humusrijk
perceel waar bijvoorbeeld de onkruiden Zegge (Carex), Bies (Schoenoplectus)
en Zuring (Rumex) groeien.
Blauwe bessen zijn gevoelig voor watertekort en voor wateroverlast.
Op een iets te nat perceel kan je op kleine heuvels planten. Op een
droger perceel kan je beter in een komvorm planten. Op leemgronden
kan er zand toegevoegd worden aan de grond, zodat de bodem luchtiger
wordt. Een zonnige standplaats en een vochtige voet zijn gewenst.
Blauwe bosbessen zijn zuurminnende planten. Ze groeien en produceren
best op zure gronden. Een goede bescherming tegen de wind is gunstig
voor een regelmatige productie. Gebruik bij voorkeur goed ontwikkelde
twee- of driejarige struiken met minstens drie takken van 40-50 cm
lang. Het plantmateriaal mag tot 5 jaar oud zijn. Gebruik bij voorkeur
geen bosbessenplanten met naakte wortel. De hergroei is hier veelal
slecht. (O.a. door het ontbreken van de noodzakelijke mycorrhiza.)
De aanbevolen plantafstand voor liefhebbers is 0,75 tot 1,5 m. Voor
fruittelers is dit 1-1,5 x 2- 2,5m. (Vroeger werd als plantafstand
2 x 3 m aangeraden.) Het duurt soms wel 6 - 8 jaar voor de bosbessenstruik
enige omvang krijgt.
|
|
Op tamelijk droge
gronden kan men al vanaf september beginnen planten. De beworteling
kan dan gebeuren voor de winter. Men kan hiervoor containerplanten
gebruiken. (Aanwezige bladeren goed verwijderen!) |
Planten met ingegaasde wortelkluit
kunnen geplant worden vanaf begin (half) oktober. Op nattere gronden
kan je beter in het vroege voorjaar planten. (februari - maart).
Bij het planten van de bosbessen tijdens de winter, is er kans op
omhoogvriezen van de planten. Opnieuw aantrappen na een vorstperiode
is dan noodzakelijk. In de plantvoor doe je best ruwe turf met veel
vezels. Hierin kan je de planten plaatsen. Per bosbessenplant gebruik
je 10 - 20 liter turf. De planten mogen op dezelfde diepte van de
tuin of eventueel 2,5 cm dieper geplant worden. Aanbevolen pH van
de grond is 4 - 4.5. Voorkom dat de wortels uitdrogen in de periode
tussen het rooien van de struiken en het planten.
Na het planten kan men de grond afdekken met 5-10 cm gemalen boomschors
van dennenbomen. Dit bevordert een vlotte hergroei. (= mulchen) Blauwbessen
groeien meestal zeer gezond. Een biologische bosbessenteelt is zeer
goed mogelijk.
Enkel een goede vogelafweer d.m.v. netten is bij het rijpen van de
bosbessen noodzakelijk.
De onkruidbestrijding moet grotendeels manueel gebeuren. Door de zeer
oppervlakkige beworteling is hakken bijna onmogelijk. Blauwe bessen
bloeien in trossen en er is een groot verschil in bloeitijd tussen
de eerste en de laatste bloem van een tros. Dit is een voordeel bij
lentenachtvorst. Toch kunnen de planten, die meestal tussen half april
en de eerste helft van mei bloeien, schade van lentenachtvorst oplopen.
Bestuiving gebeurt door de hommels. Zelfbestuiving is meestal mogelijk,
maar het bijplanten ander ras, verhoogt de productie (grotere bessen)
en geeft een vroegere rijptijd en dikkere bessen. Kruisbestuiving
wordt dus aangeraden. Bijen en hommels zijn belangrijk voor een goede
stuifmeeloverdracht. (Bij lage temperaturen tijdens de bloei zijn
hommels beter geschikt.)
Vermeerderen van
de blauwe bosbes
De blauwe bosbes kan gezaaid worden.
Echter hierbij kunnen typische eigenschappen verloren gaan. Zaai hiervoor
het zaad laat in de winter in een kas in een zuurvrije potgrond. Er
wordt beweerd dat opgeslagen zaad een periode van 3 maanden koude
stratificatie nodig heeft. (Stratificatie is het bewaren van zaad
tussen lagen van zand.)
Een andere opinie is dat het het beste is om het zaad zodra het rijp
is te zaaien in een kas. Zodra de zaailingen 5 cm groot zijn, kunnen
ze in individuele potten worden overgeplaatst en in een licht schaduwrijke
plaats in de kas verder groeien tot minstens de eerste winter. Plant
ze uit op hun uiteindelijke bestemming in het late voorjaar of de
vroege zomer, na de laatst verwachte vorst. Afleggen is mogelijk in
de late zomer of de vroege herfst. Dit proces duurt 18 maanden. Het
beste werkt de winterstek of houtstek. Eventueel kan zomerstekken
ook. Op internet zijn hiervan uitgebreide beschrijvingen te vinden.
Naslagwerken
Anny Vanbranteghem; Kruidenkennis; Arinus, reader van de Europese
Acedemie
Roger Phillips & Nicky Foy; Kruiden,
zelf kweken, zoeken en gebruiken; London 1990; het Spectrum; ISBN
9027444609
A. Vogel; De kleine dokter over
lever-, gal- en suikerziekte; Amsterdam 1992; De Bussy Ellerman Harms
bv; ISBN 9021838230 nugi 747
Mellie Uyldert, Lexicon der geneeskruiden;
Amsterdam; Uitgeverij De Driehoek; ISBN 9060300580
Dr. S. Börngen; Handboek der geneeskruiden;
Amsterdam, De Driehoek; ISBN 9060300459
Mien Verdingh; Kris kras kruid;
Heusden-Zolder 2000; Educatie Limburgs Landschap vzw;
Informatie op het Internet
http://www.stevenfoster.com/education/monograph/bilberry.html
http://www.ibiblio.org/pfaf/cgi-bin/arr_html?Vaccinium+myrtillus
http://www.starmanproductions.nl/kruiden/bosbes.html
http://members.lycos.nl/DKG/vakartikels/2004/vaccinium_vermeerdering.htm
|
