Familie.
De lavendel behoort tot de lipbloemenfamilie,
Labiatae. Tot deze familie behoren zeer veel tuinkruiden. De stengel
is meestal vierkantig, de bladeren zijn kruisgewijs tegenoverstaand.
De bloemen zijn twee lippig, een boven en een onderlip, ze bezitten
vier meeldraden, en het vruchtbeginsel is in vier gedeeld. De bloemen
staan soms in schijnkransen.
De familie van lipbloemige kent twee soorten;
De warme en koele tak; deze soort houdt van vochtige plaatsen met
wat schaduw, is saprijk en kruidachtig en de werking is zacht en verkoelend.
Ze bloeien bij voorkeur in de lente of herfst in een mild voor- of
najaarszonnetje. Deze planten zijn van oorsprong inheems, en voelen
zich in ons gematigde klimaat, met zijn vele regen en niet te hete
zomers thuis.
De vurige tak; deze soort vraagt
veel zon, een droge standplaats, zijn verhouten struikjes met kleine
blaadjes. De werking van deze soort is opwekkend en ontsmettend wegens
zijn hoge gehalte aan etherische olie. Bij deze soort hoort ook de
lavendel. De vurige tak van de lipbloemigen is afkomstig uit landen
rond het Middellandse Zee gebied. In dit gebied is de zon krachtiger,
regent het minder, wat de planten zeer ten goede komt.
Vindplaats.
De lavendelplant komt van oorsprong
uit het Zuiden en de streken rond de Middellandse Zee. De lavendel
groeit het best op een zonnige, beschutte plaats. De geschiktste plaats
is tegen een muur op het zuiden. Lavendel vraagt een goed doorlatende,
neutrale tot lichtkalkhoudende grond (pH 6.9 tot 7.3). De grond moet
goed water doorlatend zijn omdat er anders veel kans bestaat op schimmelaantasting.
Als men op kleigrond lavendel wil kweken is het nodig om er een hoeveelheid
zand en kalk onder te verwerken. Lavendel is een plant die houdt van
een droog, warm klimaat. De planten mogen niet blootgesteld worden
aan te felle wind, daar anders de vierkante stengels kunnen knappen.
Botanische beschrijving.
Lavandula angustifolia; Het geslacht
Lavandula omvat verschillende soorten, aromatische, groenblijvende
vaste planten en heesters die inheems zijn in het Middellandse Zeegebied.
Er zijn honderden verschillende soorten. De soorten verschillen onderling
in groeiwijze, blad en bloemkleur, die varieert van het karakteristieke
lavendelblauw tot verschillende tinten paars tot wit.
De hoogte kan variëren van 25 cm. tot 200 cm. De genoemde hoogte van
200cm lijkt ons allicht verbazend, maar wij zijn gewend lavendel uitsluitend
als een gesnoeid struikje te zien, waarvan jaarlijks vrijwel de hele
nieuwe groei wordt weggehaald.
Het blad is behaard en lijnvormig. De blaadjes zijn eerst grijzig
en worden later groen. Daar lavendel winterhard is, blijven de blaadjes
ook in de winter aan de struiken. De kleine bloemetjes zitten in aren
aan de lange vierkanten bloeistengels. De 2-zijdig symmetrische bloempjes
staan meestal in dichte kransen in een 2 tot 9 cm lange aar. De schutbladen
(tot 5 mm) zijn anders dan de bladeren ruitvormig tot eirond. De kelk
(5-8 mm) is 13-nervig, met kleine tanden. De kroon (9-13 mm) is paars
of paarsblauw, en 2-lippig; bovenste lip 2-lippig, onderste 3-lippig.
De vrucht bestaat uit 4 kleine nootjes
Verwanten.
De familie van lipbloemigen bestaat
uit 170 verschillende geslachten en meer dan 3000 soorten. Ik zal
ze niet alle 3000 opnoemen, maar wel enkele die we in de meeste flora's
terug vinden;
- Bonenkruid
- Bazielkruid, of te wel basilicum
- Citroenmelisse
- Witte en paarse dovenetel
- Dauwnetel
- Hondsdraf
- Hysop
- Kattekruid
- Lavendel
- Marjolein
- Munt, pepermunt
- Rozemarijn
- Salie
- Raai,
- smalle en brede Thijm,
- de echte en de wilde Wolfspoot
- Zenegroen, kruipend
Soorten lavendel.
Doordat lavendel al heel lang wordt
gekweekt zijn de meeste tuinplanten hybriden en cultivars, en een
juiste determinatie is hierdoor vaak bijzonder moeilijk. Hybriden
zijn kruisingsproducten van planten. Cultivars zijn gekweekte variëteiten.
Van de lavendelplanten zijn er inmiddels al meer dan 125 soorten te
verkrijgen. De verschillen die voorkomen zijn voornamelijk de verschillen
in de bloemkleur, bladkleur en de verschillen in grootte van de struik
en bladeren.
In de Nederlandse tuinen zien we meestal cultivars van Lavandula angustifolia
en Lavandula x intermedia. Deze laatste is een kruising van Lavandula
angustifolia met Lavandula latifolia. Lavandala latifolia is de wilde
lavendel die in Frankrijk tot 600 meter hoogte voorkomt. Lavandula
angustifolia groeit vanaf 600 meter tot circa 1000meter hoogte.
Lavandula angustifolia; echte lavendel
die bloeit vanaf juni, sommige cultivars kunnen herbloeien, en andere
kunnen rijker bloeien in een kortere periode. Cultivars van lavandula
angustifolia zijn er in verschillende kleuren.
Donderviolette cultivars van Lavandula
angustifolia zijn;
Hidcote; de meest gevraagde van zijn soort vooral vanwege de donkere
aren en de compacte groei. De plant is bloeiend ongeveer 35 cm hoog,
zeer geschikt voor kleinere heggetjes. Volgens velen de mooiste bloeiende
compacte en donkere selectie van lavandula angustifolia. De bloemen
houden hun kleur ook na droging. De plant is gevonden door Major Lawrence
Johnston in 'Hidcote Manor', Gloucestershire, Engeland.
Lady; het enige zaadvaste ras onder
de echte lavendels. Vreemd genoeg kunnen de planten al het eerste
jaar uit zaad bloeien. Bovendien bloeien ze de hele winter door. De
bloemen zitten in korte bolle aartjes, wat niet echt mooi uitziet.
De geur daar aantegen is echter apart en heel erg sterk, het is de
meest aromatische angustifolia die er bestaat. Deze soort is echter
niet voldoende winterhard, en de kleine planten hebben veel te lijden
van onze Nederlandse vochtige winters.
Twickel Purple; dit is een uit Engel
afkomstige kloon. De Twickel Purple is een breed bossig maar toch
compact groeiend, relatief breed blad, soms rood aangelopen in de
winter, aren lang en fijn, 40 cm hoog met donkerviolette bloemen soort.
Het is een cultivar van voor 1922.
Geschikte cultivars met een lichtere
bloeikleur;
Munstead; de volwassen planten
worden tussen de 45 en 60 cm hoog. De knoppen zijn paarsig, bloemen
zijn groot en levendig blauw. Deze soort bloei de hele zomer door.
Gevonden door Getrud Jekyll.
Folgate; bloeiende planten zijn
ca 70 cm hoog, de planten groeien vrij snel en rechtop wat ze bijzonder
geschikt maakt voor heggen en als snijbloem. Deze soort kan in een
goede zomer herbloeien.
Roze bloeiende lavendel. Rosea;
de bloemen zijn eerst wit en worden langzaan roze, bloeiende planten
zijn ca 45 cm hoog. In de winter krijgt het blad een donkerrode waas.
Wit bloeiende lavendel. Nana alba;
zeer compacte nauwelijks groter dan 20cm in de bloei, zelfs zeer oude
planten blijven zo laag. De plant is goed winterhard, maar loopt gevaar
overwoekerd te worden door anderen planten. Een plaats in de rotstuin
of in een pot is daarom aan te bevelen.
Alba; een ca 90 hoog in bloei, redelijk
doorbloeiende soort. Blijft tot het najaar herbloeien. De plant moet
ieder voorjaar gesnoeid worden om te voorkomen dat hij van onderen
kaal wordt.
Een van de belangrijkste lavendelsoorten
is de donker bloeiende soort de "Grosso". Deze soort treft men op
meer dan 2/3 van de zuidfranse productievelden aan. Sinds de introductie
door Msr. Grosso in 1972 heeft deze soort stormachtige terrein veroverd
mede door de enorme uitval onder andere rassen als gevolg van het
"virus"dat voor een ware slachting zorgde. Jonge planten hebben een
fijn blad en groeien traag. De plant blijft laag, maar maakt uiteindelijk
een mooi rond heuveltje met vertakkende bloeistelen. De soort is zeer
rijk aan etherische olie met een zoete kamfer geur. Vanwege de donkere
aren is een jonge plant jong geoogst ook zeer geschikt voor te drogen.
De buurtplanten en de bodem gesteldheid beïnvloeden de kwaliteit.
Een andere bijzondere soort is de
minder bekende wilde lavendel, Lavandula lanata. Lanata is latijns
voor wol, we kunnen dus spreken van wollige lavendel. Het blad is
zeer grijs, de bloemen zijn heel donker paars. Een prachtige plant
maar helaas niet winterhard.
Inhoudsstoffen.
- Etherische olie
- Looistoffen
- Bitterstoffen
- Cumarine
- Flavonoïden
- Hars
Gebruikte delen.
Van de lavendel gebruiken we de
verse bloemtoppen, en soms ook de gehele plant.
Medicinaal gebruik.
Lavendel is zenuwkalmerend, verzachtend,
opbeurend en brengt de geest in balans, en tevens is het ontsmettend,
bacteriologisch en pijnstillend. Bovendien heeft het kruid slijmoplossende
en bloeddrukverlagende eigenschappen, voorkomt maagkramp en misselijkheid
en spijsverteringsstoornissen.
Lavendel is tevens transpiratiebevorderend en koortsverlagend, ook
helpt het reumatiek te voorkomen en werkt het versterkend. Spanning,
depressie, slapeloosheid en stress kunnen behandeld worden met lavendelolie.
Een lijst met indicaties voor het gebruik van lavendel is zeer erg
uitgebreid, een kleine illustratie:
abcessen, acne, allergieën, aambeien, blauwe plekken, brandwonden,
dermatitis, eczeem, hoofdroos, insectenbeten, luizen, oorpijn, ontstekingen,
psoriasis, puistjes, ringworm, schurft, steenpuisten, wonden, zonnebrand,
zweren, zwemmerseczeem, spierpijn, reuma, verstuikingen, verrekkingen,
astma, bronchitis, keelinfecties, kinkhoest, slechte adem, slijmvliesontsteking,
buikkramp, braakneigingen, dyspepsie, flatulentie, kolieken, misselijkheid,
blaasontsteking, witte vloed, depressiviteit, hoofdpijn, hypertensie,
migraine, nervositeit, ischias, shock, slapeloosheid, stress, griep,
verkoudheid, winterhanden, vermoeide voeten en wintervoeten.
Uitwending wordt lavendel vaak gebruikt als verzorgingsmiddel voor
de huid.
Inwendig wordt lavendel gebruikt als thee om hoofdpijn te verlichten
en om de zenuwen te kalmeren. Tevens wordt lavendel toegepast tegen
winderigheid, bijna flauw vallen en tegen een onwelriekende adem.
Lavendel kan op verschillende manieren therapeutisch en medisch worden
gebruikt, in kompressen en lotions, in bad, in geurlampjes, of als
middel voor eerste hulp.
Een kleine lijst met problemen die lavendel kan helpen bestrijden;
Ademhaling.
Door de antiseptische en bacteriedodende werking, lavendel kan micro-
organismen doden, en door de slijmlosmakende eigenschap, kan het verkoudheid,
keelinfectie, hoest, voorhoofdsholteontsteking en griep helpen bestrijden.
Bloedsomloop.
De olie werkt kalmerend en bloeddrukverlagend en kan verbetering brengen
bij verhoogde bloeddruk en hartkloppingen. Lavendel zou als urinedrijvend
middel een bijzondere verbondenheid met de nieren hebben en dus urinelozing
bevorderen.
Reukverdrijving.
De bacteriedodende en reinigende eigenschappen bestrijden transpiratie,
en het aroma van lavendel gaat lichaamsgeur tegen.
Spijsvertering.
Gebruik van lavendel, als windverdrijvend en reinigend middel, zal
helpen bij indigestie, darmgassen en misselijkheid en verbetering
brengen bij slechte adem en tandpijn.
Emotie.
Door zijn depressieverminderende en kalmerende eigenschappen kan lavendel
helpen om zwaarmoedigheid, spanning en bezorgdheid te verlichten,
en is het een bruikbaar middel om hoofdpijn, migraine en slapeloosheid
te boven te komen. Door zijn zenuwsterkende werking is het versterkend
middel voor zenuwaandoeningen.
Slapeloosheid.
De kalmerende hoedanigheid van lavendel kan slaap opwekken en de problemen
van slapeloosheid, rusteloosheid en opgewondenheid verlichten. Dit
geldt zeker voor oude mensen, die vaker last hebben van de bijwerkingen
van de voorgeschreven medicijnen.
Spieren.
Als krampstillend, pijnstillend en ontstekingswerend middel, is de
olie goed bij spierpijn en spierklachten, verrekkingen, reumatiek
en kramp.
Huid.
Omdat lavendel een bacteriedodende, ontstekingswerende en littekenvormende
werking heeft, bevordert hij de vorming van littekenweefsel en kan
hij verlichting schenken bij brandwonden, insectenbeten en zonnebrand,
en brengt hij bovendien verbetering bij acne, steenpuisten, eczeem
en roos.
Vrouwenprobleem.
Lavendel heeft een rustgevende werking, kan premenstruele symptomen
en menopauzeverschijnselen verlichten, en helpt om een geregelde menstruatie
te bevorderen en spruw te genezen.
Waarschuwing.
Lavendelolie is veilig voor alle leeftijdsgroepen, maar mensen met
hooikoorts of astma kunnen er allergisch voor zijn. Omdat lavendel
een licht menstruatiebevorderend middel is, dat de maandelijkse bloedingen
kan oproepen of stimuleren, dient het gedurende de eerste zeven zwangerschapsmaanden
te worden vermeden.
Etherische olie.
Etherische olie wordt verkregen
door waterdampdistillatie. De verse lavendel wordt met de stengels
er nog aan zorgvuldig op de gaffel genomen voordat ze grote koperen
destilleerketels in gaan, om eventuele bijen te verwijderen, .
Op vele plaatsen hebben roestvrij stalen ketels de plaats van de koperen
ketels ingenomen. De deskundigen beweren echter dat de kwaliteit van
de verkregen olie in de koperen destilleerketels beter is dan die
van de roestvrij stalen ketels.
Zodra de ketels tot de rand toe gevuld zijn worden ze afgesloten met
een deksel en wordt er stoom onder druk de ketel ingeblazen. De stengels
laten ze er expres aanzitten omdat deze de stoom helpen om te circuleren
en in de lavendel door te dringen. Zo verdampt de olie in de plant,
en het mengsel van oliedamp en stoom stroomt door een buis in de bovenkant
van de destilleerketel naar een tweede container, de condensor, waar
het door het circulerende water wordt gekoeld en weer in vloeistof
verandert. Dit is de zuivere - licht goudkleurige- etherische lavendelolie,
die wordt opgevangen in de separator, waar hij kan worden afgetapt.
Wanneer de olie eenmaal verzameld is, wordt hij gebotteld en ongeveer
één jaar opgeslagen, net als goede wijn die moet rijpen, voordat hij
klaar is voor de verkoop of voor vermenging met andere ingrediënten.
Om één flesje van 10 ml lavendelolie te maken zijn ongeveer een 5
tal grote lavendelstruiken nodig.
De kwaliteit van de lavendelolie is sterk afhankelijk van het aantal
uren zon die de plant heeft gehad zowel vóór als tijdens de oogst.
Ook omdat elke lavendelvariëteit sterk van de andere verschilt en
haar eigen kenmerkende geur en kwaliteit bezit, is dit een belangrijke
factor die de geur en kwaliteit van de etherische olie bepaalt. De
etherische olie heeft een goede ontsmettende, bacteriologische, wondhelende
en pijnstillende eigenschappen. Door deze verschillende eigenschappen
kan lavendelolie worden toegepast bij veel voorkomende kwalen.
Kweken en oogsten.
Een paar punten die we in de gaten
moeten houden voor het kweken van lavendel zijn;
* dat lavendel het beste groeit in een kalkhoudende grond
* de grond moet goed waterdoorlatend zijn,
* lavendel heeft zon nodig,
* lavendel houd van frisse lucht,
* lavendel groeit niet goed in de schaduw (vatbaar voor schimmels)
Lavendel kan zowel uit zaad gekweekt worden, als ook gestekt, gescheurd
of afgelegd worden. Als we lavendel uit zaad wil kweken, moeten we
er aan denken dat het ontkiemen van de zaden vrij lang duurt. De kiemduur
bedraagt ongeveer vier weken.
Zaad is bij de meeste tuincentra en zaadhandels te verkrijgen, maar
het is natuurlijk ook mogelijk om de zaden van de bloemen van de plant
te halen. Het is aan te raden om het zaad van te voren 30 tot 60 minuten
te laten weken, wat de kiemkracht vergroot.
Zaaien;
Het zaaien kan het beste binnenshuis gebeuren, en bodemwarmte is gunstig,
maar niet noodzakelijk. Het zaaien kan heel makkelijk gedaan worden
in de hiervoor speciale zaaibakjes die tegenwoordig overal te koop
zijn. We kunnen in principe ook gewoon gebruik maken van een bakje
wat we thuis hebben, en dit afdekken met plastic of glas.
Het bakje moet op een lichte en warme plaats gezet worden, bijvoorbeeld
op de vensterbank ( boven de verwarming. Als er na twee tot zes weken
groene scheutjes te voorschijn komen, verwijderen we het plastic of
glas. Als we de plantjes water geven kunnen we dit het beste doen
met verdunde kamillethee.
Wanneer de plantjes hun eerste echte blaadjes vertonen is het tijd
om ze te verspenen ( uit elkaar te zetten).
Als de bodem buiten begint op te warmen, en de jonge plantjes ongeveer
10 centimeter groot zijn kunnen we ze laten wennen aan de buitenlucht.
Dit kan gedaan worden door ze elke dag iets langer buiten te zetten,
of ze in een serre te laten wennen aan de buiten temperatuur. We moeten
de eerste zomer nog geen bloei verwachten van onze nieuwe aanwinst.
Stekken van lavendel;
Vermeerderen van de plant gaat een
stuk makelijker door te stekken. Om de beste resultaten te krijgen
kan men lavendel het beste stekken in Maart of Oktober, alhoewel het
bij zo'n sterke plant eigenlijk altijd lukt in het voor - of najaar.
Selecteer voor het stekken rijpe, jonge scheuten van 10 tot 20 centimeter
lang, die aan de oudere takken ontspringen en nog geen bloemknop hebben.
Wanneer men de stek los trekt moet men dit iets naar omlaag doen,
op deze manier komt er iets van het oude hout mee, het zogenaamde
"hieltje". De onderste blaadjes moeten eraf gehaald worden.
Deze nieuwe stekken groeien goed (zullen wortel schieten) wanneer
we ze plaatsen in potten met lichte, zanderige compost en plaatsen
in een koude bak of broeikast. Zijn we van plan om tere variëteiten
te stekken, kunnen we dit ook binnenshuis doen. Dankzij de modern
stekpoeders of wortelpoeders die we tegenwoordig hebben kunnen we
met evenveel succes ook buiten stekken.
Maak een mengsel van zand en tuinaarde in gelijke verhouding met elkaar,
en gebruik dit als stekgrond. Plant de stekken, nadat ze in het stekpoeder
zijn gedoopt, voor ongeveer de helft van hun lengte, met een tussenruimte
van zo'n 10 centimeter, in de grond. Geef ze goed water en dek ze
af met doorzichtig plastic op stokjes, of gebruik een tunnelstolp.
Verwijder het plastic 's avonds ongeveer twee maal per week om de
stekken water te geven. Het plastic kan overdag verwijderd worden
als de stekken tekenen van groei vertonen, 's nachts de stekken liever
weer toedekken. Na ongeveer zes weken kan het plastic helemaal verwijderd
worden.
De in het voorjaar gestekte planten schieten makelijker wortel dan
de in het najaar gestekte planten. De stekken die na zes maanden goed
wortel hebben geschoten verplanten we in gewone tuingrond, weer rekening
houdend met de tussen liggende ruimte van 10 á 20 centimeter, zodat
de plant plaats heeft om te kunnen groeien.
Wanneer onze nieuwe aanwinst één jaar oud is, dienen we ze na de bloei
te worden bijgesnoeid om uitbundige groei te bevorderen. Na twee jaar
zijn de jonge lavendelstruiken klaar voor een vaste plek te krijgen.
Afleggen;
Een andere minder voorspelbare manier
van vermenigvuldigen is de manier van afleggen. De lagere stengels
van een volwassen struik worden naar de grond gebogen en met aarde
op hun plaats gehouden, waarbij de toppen, moeten worden vrijgelaten.
Het resultaat is na ongeveer zes maanden te zien, de stengel zal wortel
geschoten hebben, het bewijs hiervan is een gezonden groene scheut.
Zodra dit gebeurd is kan de stengel van de hoofdstengel worden gesneden
en ergens anders worden uitgeplant. Onze nieuwe lavendelplant is geboren.
Scheuren;
De allermakkelijkste manier van
vermeerderen is om de lavendelplant te scheuren. De beste tijd van
scheuren of delen is maart-april, hoe eerder na de vorst des te beter,
augustus-september kan ook bij sterke soorten.
Het hangt een beetje van de groeiwijze af hoe we gaan scheuren. Van
oude planten wordt meestal het midden, dat weinig of geen groeipunten
meer heeft, weggegooid.
In principe kunnen we de lavendelplant in net zoveel stukken delen
als we zelf willen, mits elk deel minstens één uitloper en een paar
wortels heeft.
Snoeien.
Om er voor te zorgen dat de lavendelplant
geen onregelmatige struik, met verhoute twijgen binnenin, en kaal
aan de onderkant wordt moet de plant gesnoeid worden. In augustus
kunnen we de uitgebloeide aren wegknippen, eventuele uitspringende
scheuten kan men ook wegnemen.
Waar we op moeten letten is dat we niet tot in het oude hout toe snoeien
( de kale stengels die geen blaadjes meer dragen. De plant heeft nu
nog voldoende tijd om nieuwe scheuten te vormen voor de winter. De
eigenlijke snoei gebeurt in principe pas na de strenge vorst, dit
gebeurt vanaf half maart tot begin april. We moeten niet bang zijn
om te snoeien, echter moet dit ook niet te diep gebeuren. De snoei
gebeurt het beste met een heggenschaar. Let erop dat er voldoende
jonge twijgjes zijn om na de snoei de groei te verzekeren.
Oogsten.
De tijd van oogsten is meestal
in juli en augustus, de begindatum is sterk afhankelijk van de hoeveelheid
zon die er de voorgaande maanden is geweest.
De bloemen of de volledige plant kunnen het beste geoogst worden op
een zonnige dag als de ochtenddauw is verdampt. Op dit gedeelte van
de dag bevat de lavendelplant namelijk het hoogste gehalte aromatische
bestanddelen. Dit geldt niet alleen voor lavendel, maar voor de meeste
planten en bloemen, die we gebruiken voor medicinale doeleinden.
Afhankelijk wat we willen gaan doen met de geoogste bloemen, kunnen
ze vers gebruikt, gedroogd of verwerkt worden tot lavendelolie. Lavendelbloemen
die we willen gaan drogen, dienen te worden geplukt in de tijd dat
de bloemen de meeste kleur bezitten, maar voordat ze helemaal open
zijn.
Bij het afknippen van de stengels maken we gebruik van een goede snoeischaar,
die scherp moet zijn, zodat de snede de minste schade toebrengt. We
binden de stengels aan het uiteinde bij elkaar doormiddel van een
lint of elastiek. Ze worden te drogen gehangen( met de bloemen omlaag)
op een droge, luchtige plaats uit de zon, omdat anders de bloemen
van kleur verbleken. De lavendel is voldoende gedroogd wanneer de
bloemetjes een krakend geluid maken bij aanraking. Als we grote hoeveelheden
willen drogen kunnen we gebruik maken van een droogkast. De droogkast
moeten we niet in de zon plaatsen om dat dan een belangrijk deel van
de geur verloren gaat.
Andere gebruiksmogelijkheden.
Lavendel gebruiken als luchtverfrisser.
Dit gebruik is een van de basisvormen waarvoor lavendel gebruik kan
worden. De allereenvoudigste en tevens de goedkoopste manier is om
gewoon een bosje lavendel op te hangen in het vertrek dat we willen
verfrissen, de muffe luchtjes worden op deze manier verdreven, het
maakt niet uit welk vertrek dit is.
In de Middeleeuwen werd overal in gebouwen al lavendel rondgestrooid
om onverkwikkelijke geuren te voorkomen. Een andere methode is om
een paar druppels lavendelolie met water in een aroma- brander te
doen, en zo de ruimte met de geur te vullen. Om hetzelfde effect te
bereiken kunnen we ook een paar druppels op het peertje van een schermerlamp
doen.
Bescherming tegen insecten.
Een van de insecten die een hekel hebben aan lavendel zijn mieren.
Willen we dus op ons terras verlost worden van deze beestjes, kunnen
we met lavendelolie een sproeimiddel maken ( gebruik hiervoor goedkope
lavendelolie).
Een combinatie van lavendelbloemen en munttwijgjes geeft een uitstrekkend
middel tegen de huisvlieg. Lavendel is tevens een heel goed middel
om op natuurlijke wijze verlost te raken van motten, zilvervisjes
en andere insecten uit onze kleren en linnengoed.
De beste methode is om gewoon lavendel bosjes of lavendel reukkussentjes
in de kasten te plaatsen.
Lavendelolie is een van de insectendodende
kruiden die worden gebruikt in de strijd met de hoofdluis. Een mengsel
met de volgende samenstelling kan hier goed voor gebruikt worden;
in een flesje doen we 75 ml plantaardige olie samen met 15 druppels
lavendel, 5 dr. geranium en 5 dr. eucalyptus. Het mengsel goed schudden
en aanbrengen op de natte haren en goed in masseren. Het mengsel één
uur laten intrekken en daarna goed uitspoelen uit shampoo. Het proces
dagelijks herhalen tot alle luizen en eitjes zijn verdwenen.
Een mengsel van lavendelolie en
een basisolie levert een aromatische vloeistof op, hiermee kunnen
we onze onbeschermde lichaamsdelen insmeren, en ze zo beschermen tegen
de bloeddorstige muggen. Een schaaltje met naar lavendel geurende
potpourri bij een raam of deur zetten houd ook de muggen buiten.
Ontsmettingsmiddel.
Het lavendelontsmettingsmiddel kunnen we zelf heel goed en eenvoudig
maken. Een grote ketel wordt gevuld met lavendelbladeren, stengels
met bloemen en een gedeelte water, hoe minder water hoe beter en sterker
de concentratie, dit alles ongeveer een half uur laten koken. Na het
beëindigen van dit proces alles zeven en het vocht op een doek aanbrengen,
en het betreffende oppervlakte hier mee behandelen. Een paar druppels
lavendelolie in heet water levert ons een algeheel ontsmettingsmiddel
op, dat we kunnen gebruiken voor het schoonmaken van onze vloeren
en muren.
Erg vuile ramen krijgen we beter
schoon met lavendelazijn. Lavendelazijn maken we door lavendel, muntblaadjes
en citroenverbena blaadjes in een pot te doen en te overgieten met
hete azijn, dit goedje 3 dagen laten staan voor gebruik.
Cosmetisch gebruik;
Lavendel wordt ook toegevoegd aan
zeep, lotions, wasverzachter, parfum, crèmes, om deze producten te
voorzien van een heerlijk reukje.
Lavendelwater wordt toegepast als een goed en lang werkzame deodorant,
tevens goed voor gezichtsreiniging. Lavendelwater is heel goed zelf
te maken. Vul een donkere fles, bruin of groen, met bronwater en 4
druppels lavendelolie. De fles even goed schudden en weg zetten op
een koele, droge plaats. Om het proces te ondersteunen is het goed
om de fles 3 maal daags even te schudden, na ongeveer 10 dagen is
het lavendelwater klaar voor gebruik.
Lavendelolie gecombineerd met een basisolie kan zeer goed gebruikt
worden voor een massage tegen spierpijn, vochtregulatie en cellulitis.
Lavendel kan gebruikt worden op een tere en gevoelige huid daar het
de celgroei doet bevorderen.
Lavendel producten;
Postpapier.
Een zeer opmerkelijke toepassing van lavendel is het gebruik op postpapier.
In kantoorboekhandels zijn voldoende soorten geparfumeerd postpapier
te koop, echter is het ook heel goed zelf te maken. Het postpapier
wat we hebben kunnen we eenvoudig met lavendelolie besprenkelen. Lavendelolie
heeft namelijk de goede eigenschap dat het niet doet vlekken ( ook
niet op je kleren). De vellen postpapier kunnen we het beste bewaren
in een afgesloten doos waar we enkelen gedroogde lavendelbloemen in
hebben gelegd.
Koken met lavendel.
Het mag verrassend lijken maar lavendel wordt al eeuwenlang in de
keuken toegepast. De Middeleeuwse monniken waren de eerste die het
in de kookkunst toepaste. Bij zorgvuldig gebruik kan het een unieke
en aromatische smaak toevoegen aan vele gerechten, bij ontbijt, lunch
en avondeten.
Door de jaren heen heeft lavendel de erkenning gekregen zoals, tijm,
salie, rozemarijn en dille, om ook met koken in verband te worden
gebracht. Het is als met zoveel kruiden gewoon een kwestie van uitproberen
en combineren om tot een goed resultaat te komen.
Enkele eenvoudige gebruikersvormen zijn; Lavendelsuiker Lavendelzout
Lavendelhonig Bij het ontbijt kunnen we gebruik maken van: lavendelthee,
lavendelbrood en lavendelmarmelade. Bij de lunch kunnen we kiezen
uit verschillende salades, bereidt met gedroogde lavendel. Bij het
hoofdgerecht is een keuze mogelijk uit, lamsbout met lavendel, lavendelkebab,
gestoomde vis met lavendel en nog honderden andere gerechten. En zijn
zelf verschillende desserten mogelijk met lavendel, geitenkaas met
lavendelhoning, lavendelcustardpudding, en een recept wat ik jullie
niet wil onthouden is dat van lavendelroomijs.
De benodigdheden voor 4 personen zijn:
* 4 eierdooiers
* 75 gr strooisuiker
* 200 ml volle melk
* 100 gr honing
* 200 ml slagroom
* 6 verse lavendelbloemen
Roer de eierdooiers samen met de
suiker tot een romig geheel. Kook de melk en giet deze op het dooiermengsel.
Dit mengsel langzaam verhitten tot het gaat indikken (let op dat het
niet gaat klonteren).
De slagroom en de honing worden vermengd, hier wordt het verdikte
mengsel overheen geschud. Voeg de lavendelbloemen toe en laat het
trekken, tot je door proeven hebt vastgesteld dat er een lekkere smaak
is ontstaan (voor iedereen zeer persoonlijk). Zeef het roomijs vervolgens.
Als je in het bezit bent van een ijsmachine kun je deze gebruiken.
Anders gieten we het mengsel in een plastic bak, en plaatsen deze
in de vriezer. Onder geregeld roeren wachten we tot het bevroren is.
Eet smakelijk (het proberen zeker waard).
Zoals bij koken het geval is, zal
lavendel als ingrediënt gebruiken heel wat geduld en experimenteren
kosten om achter de hoeveelheden te komen, die het beste bij onze
smaakpupillen passen. Een kruid dat zijn smaak en aroma al 2000 jaar
bewijst, heeft de lekkerbek ook vandaag de dag nog veel te bieden.
Folklore, geschiedenis, sage en
mythes.
De lavendelplant is al duizenden
jaren bekent als "gebruikersplant". In het Griekse en Romeins rijk
werd lavendel reeds gebruikt als badkruid, niet allen om zijn aroma
maar ook om zijn therapeutische werking. De Romeinse troepen hadden
altijd lavendel bij zich om hun gewonde en uitgeputte soldaten te
behandelen. Hun beruchte keizer Caligula geloofde dat de aromatische
baden met het lavendelkruid zijn vitaliteit zou herstellen, nadat
hij door seksuele uitspattingen uitgeput was geraakt.
De olie van de lavendelplant werd door de Romeinen gebruikt om hun
huid te masseren, en als insectendodend middel tegen muggen, luizen,
vlooien en ander ongedierte. Lavendel genot zo'n hoog aan zien bij
de Romeinen, dat het kruid vaak ter ere van de goden werd verbrand.
Een van de populairste Romeinse parfums, nardinum, was gemaakt van
lavendel, mirre en fijngemalen lelies.
Volgens een zeer oude Europese overlevering
groeide de eerste lavendelstruik in de hof van Eden en namen Adam
en Eva een twijgje van de welriekende plant mee, toen ze uit hun idyllische
bestaan werden verdreven.
De oude Egyptenaren waren grote
liefhebbers van parfums en massageoliën. De Egyptische bevolking waren
ook de eerste die handel dreven met andere beschavingen in dergelijke
zaken. In Egypte werd lavendel bekend, omdat de adder die koningin
Cleopatra doodde volgens de geruchten onder een struik lavendel werd
gevonden.
De farao Toetanchamon werd met een
parfumkruik lavendel aan zijn zijde in de graftombe gelegd. Er zijn
ook verwijzingen van lavendel te vinden in de bijbel. Van de koningin
Sheba wordt vertelt dat ze de koning Salomo, mirre, harswierook en
lavendel aanbood, en het was lavendelolie waarmee Judith heel haar
lichaam insmeerde, alvorens ze Holofernes, de Assyrische bevelhebber,
ging verleiden en vermoorden.
Volgens een christelijke legende
was lavendel van oorsprong reukloos, totdat de Heilige Maagd Maria
de windsel van het kindje Jezus er op te drogen legde, sindsdien heeft
lavendel zijn 'hemelse'geur gekregen.
In de Middeleeuwen werd lavendel
op grote schaal gekweekt door monniken, die het kruid zowel in de
keuken als in de geneeskunde gebruikte. De legende dat de handschoenenmakers
van Grasse, die lavendelolie gebruikte om hun leer geurig te maken,
altijd aan de verwoestingen van de pest leken te ontsnappen, spoorde
velen andere mensen in Frankrijk aan om altijd lavendel bij zich te
dragen.
Enkele voorbeelden van bijgeloof
zijn de volgende. Men ging er eeuwen lang van uit dat de duivel zich
bemoeide met leven en dood. Wie bang was dat de man met de zeis hem
's nachts uit zijn bed zou komen halen, dacht dat hij veilig was als
hij een kruis van lavendelbloemen op de voordeur hing.
Ook werd lavendel gebruikt tegen
het boze oog. In Ierland werd verteld aan jonge meisjes dat ze een
kousenband met lavendel moesten dragen en dat ze hierdoor veilig zouden
zijn voor de betovering van heksen.
Als een jonge man of vrouw wilden
weten hoe zijn of haar ware liefde er uitzag moesten ze het volgende
doen; vlak voor het naar bed gaan een kop thee te drinken, met kleine
teugjes, die gemaakt werd van gedroogde lavendelbloemen en tijm, gemengd
met honing en wijn. In hun droom zou nu een beeld verschijnen van
hun grote ware geliefde.
Wie een twijgje lavendel en een
twijgje rozemarijn bij zich droeg, kon zijn maagdelijkheid bewaren.
Vrouwen die wilden dat hun man hen
trouw zou blijven, legde lavendeltwijgjes onder hun matras. Lavendel
in de schoenen gelegd zorgde er tevens voor dat de gene die de schoenen
draagt op het rechte liefdespad blijft.
Poëzie en literatuur.
Een gedichtje dat te maken heeft
met de insectenwerende werking van lavendel is het volgende.
"Leg lavendel Op fluwelen
jurk en fijne mantel,
Zijn zoete geur zal verjagen
Zilvergrijze motten die knagen".
William Shakespeare is een van de
schrijvers die in verscheidende van zijn werken over lavendel spreekt.
Een vermelding over het kruid is: "welriekend als Bucklersbury
in oude tijden", een verwijzing naar de Londense kruidenmarkt
in de tijd van de Tudors.
Een wintervertelling van William
Shakespeare: "Hier zijn bloemen voor u; Kruidige lavendel, munt,
bonenkruid, marjolein, De goudsbloem, die te ruste gaat met de zon,
En met hem wenend opkomt".
Robert Greene, een tijdgenoot van
Shakespeare, was ook duidelijk geïnteresseerd in de tradities rondom
lavendel. Een passage uit zijn werk Quips, verwijst hij naar het kruid
dat in die tijd in sommige kringen als symbool van overspel werd beschouwd.
'Er was trouwe lavendel', schreef hij, 'maar die zat vol koekoeksspog,
zoals lichte gedachten der vrouwen het hoofd van hun echtgenoot zwaar
maken.'
Een andere tijdgenoot de dichter
Michael Drayton, vermeldt het gebruik van de plant in de aardige gewoonte
van jonge meisjes om hun geliefde als blijk van genegenheid een lavendelkrans
te sturen: "Hem zond zijn meisje lavendel, Haar liefde tonend
en naar beloning hunkerend, Rozemarijn zond hem zijn liefje, Opdat
hij haar in gedachten houdt".
Commercialisering.
De laatste tijd wordt door iedereen
steeds meer aandacht besteedt aan producten op natuurlijke basis en
producten waarin kruiden worden verwerkt. Het milieu wordt voor iedereen
steeds belangrijker. Zelfs de regering geeft voor "milieuvriendelijke"
witgoed apparaten subsidies. Doordat de mensen steeds meer bewuster
worden, en omdat ze steeds meer naar natuurlijke producten gaan vragen,
zijn er in verschillende winkels steeds meer producten, die op natuurlijke
wijze bereidt worden, te vinden.
Zelfs zijn er speciale winkels die allen maar milieu en natuurlijk
vriendelijk producten verkopen.
Lavendel wordt onder andere in de volgende producten gebruikt: Massage
oliën Shampoo, Zeep, Douchegel, Badolie, Deodorant Lavendelthee Etherische
olie Huidcrèmes, lotions Wasverzachter Luchtverfrissers
Tevens bestaat er in Frankrijk het
zogenaamde "Lavendeltoerisme". In Zuid-Frankrijk bestaan er verscheidende
streken die beroemd zijn om hun lavendelteelt en olieverwerkende nijverheid.
Er bestaan speciale routes die ons voeren langs de lavendelvelden,
lavendelfeesten, verzameltuinen, lavendelboerderijen, tentoonstellingen
en lavendelmuseums.
De lavendelproducten zijn in deze streek niet aan te slepen, daar
ze als warme broodjes over de toonbank gaan bij de toeristen. Eventuele
informatie over het lavendeltoerisme is te vinden op internet: www.frankrijkhuis.nl
en www.museedelalavande.com
Besluit.
Het maken van een monografie is
uiterst leerzaam, daar men zeer veel te weten komt over het des bedrevende
kruid. Zoals ik reeds beschreven heb in het stuk "Waarom dit
kruid?", dacht ik lavendel is lavendel. Elke lavendelplant zag
er voor mij hetzelfde uit. Na het maken van deze monografie, zal ik
echter beter en anders naar dit kruid zal gaan kijken. Zeker wordt
er een bezoek gebracht naar een lavendelkweker, om de verschillende
soorten eens te kunnen bekijken.
Het is ook interessant om meer van de achtergronden van een bepaald
kruid te weten te komen, zeker de verschillende sagen en mythes zijn
leuk, en de oude gebruiken. Wat me opviel bij het zoeken naar informatie
op internet, is dat er op verschillende pagina's exact dezelfde informatie
staat, het wordt gewoon van de ene naar de andere pagina overgenomen.
In de bibliotheek was het aanbod van boeken over lavendel zeer beperkt,
één exemplaar maar.
Lavendel was voor mij voor het maken
van deze monografie, een plant die er leuk uit zag, en lekker rook.
Na het maken van deze monografie heeft het kruid een interessantere
en belangrijkere functie gekregen. Het meest opvallende aan het kruid
is dat het voor zoveel verschillende doeleinden te gebruiken valt.
Er gaat tegenwoordig bijna geen dag voorbij of de aroma brander wordt
gevuld met water en lavendelolie. De reuk is heerlijk aangenaam en
rustgevend. Door de veelvuldige werking van lavendelolie zou ik iedereen
willen aanraden om een flesje van deze olie toe te voegen aan de huisapotheek,
en zeker eentje in de verbandtrommel, in de auto, te doen.
