Daar vooraan groeit salie, zoet geurend Het verdient van altijd groen te zijn,
de eeuwige jeugd te genieten. Want het heeft vele goede deugden…
Wilafred Strabo, 9e eeuwse monnik en dichter

Voorwoord

Waarom echte salie? Echte salie is het eerste kruid waar ik mee heb leren werken, nog voordat mijn interesse voor kruiden werd gewekt. We gebruiken het om te 'smudgen' (het reinigen van de aura voor een zweethutceremonie /inipi-ritueel).
Als Reikimaster brand ik gedroogde salie in een schelp om ruimtes te zuiveren. Ook is het erg lekker om een druppeltje etherische olie van salie op je tandenborstel te doen, en hiermee je tanden poetsen, heerlijk fris!

Nu is inmiddels mijn kennis van kruiden flink toegenomen, maar salie heeft nog steeds een speciaal plekje. Het is tevens een magisch kruid en heeft vele toepassingsvormen zoals je in deze monografie kunt lezen. Verder in deze monografie zal ik aan de echte salie refereren als salie, andere saliesoorten (er zijn er honderden) zullen met hun volledige naam genoemd worden.

Bij het met plezier werken aan deze monografie had ik als inspiratie vaak een kopje verse saliethee klaarstaan. Ik voelde me al gezonder en beter terwijl ik aan het werk was. Wat een boel geneeskrachtige eigenschappen één kruid al heeft. Ik kan me heel goed voorstellen dat in de oudheid en in verschillende culturen salie ook al werd gebruikt. John Evelyn vat dit als volgt samen:

"Het is een plant met zoveel geweldige eigenschappen, dat vlijtig gebruik mensen onsterfelijk zou maken" (Acetaria, 1719).

Veel leesplezier!.

Bianca

Sittard, 2003

"Alhoewel de auteur zich inspant om informatie te verschaffen waarvan zij denkt dat die actueel en juist is, kan geen garantie gegeven worden dat al die informatie adequaat, juist en volledig is, noch dat ze alomvattend is. De auteur kan in geen enkel geval aansprakelijk worden gesteld als gevolg van het gebruik van de informatie die in dit werk voorkomt of als gevolg van de afwezigheid van een specifieke informatie. De eventueel vermelde adviezen en handelingen worden volledig op eigen verantwoordelijkheid toegepast. Bij ernstige klachten, alsook bij het uitblijven van resultaat, dient men zich te richten tot een professionele hulpverlener of arts."

Inhoudsopgave
Click op de link om naar de tekst te gaan en click op het saliebundeltje onder iedere tekst
om terug te komen in deze inhoudsopgave

Voorwoord; Waarom echte salie?
Salvia officinalis
Vindplaats
Botanische beschrijving
Smaak / Signatuur
Verwanten
Inhoudsstoffen
Gebruikte delen
Medicinaal gebruik
Lijst van alle eigenschappen
Homeopathie
Medicinale recepten
Salie en astrologie
Kweken
Oogsten
Bewaren
Verwerken
Handelsvormen
Andere dan medische gebruiksmogelijkheden
Keukenkruid
Cosmetisch
Volksgebruik tips
Culturele betekenis
Gebruik van salie in vroeger tijden
Salie en magie
Kunst
Commercialisering
Besluit
Bibliografie

Salvia officinalis

De Latijnse naam van echte salie is Salvia officinalis (tevens de naam die ook in de apotheek gebruikt wordt). Salie behoort tot de familie van de lipbloemigen (Labiatae of Laminaceae). Het is een cultuurplant.
De naam salie is afgeleid van het Latijnse salvare, wat 'genezen' betekent. Omdat men aan het kruid levensreddende eigenschappen toeschreef werd het soms Salvia salvatrix genoemd; ''salie de redder'.

De geslachtsnaam Salvia betekent geneeskruid en de Romeinen gaven er zelfs de naam Herba sacra of heilig kruid aan.
De officiële naamgeving in verschillende talen:
Nederlands: Salie
Frans: Sauge officinale
Duits: Salbei, Garten-Salbei
Engels: Sage
Italiaans: Salvia
Spaans: Salvia

Namen in de volksmond:
Nederlands: Tuinsalie, Franse thee, Selve, Salgie, Zelve, Savia, Heilige thee, Sauien, Saalde, Soevei, Ezelsoren, Saaldje, Savie, palingkruid
Frans: Grande sauge, Sauge de Catalogne, Herbe sacrée, Thé de Provence, Thé de Grèce.
Duits : Echter Salbei, Edelsalbei, Scharlei, Köningssalbei, Zahnblätter, Schmale Sophie, Fischsalve

Vindplaats

Salie komt oorspronkelijk uit het Noordelijke Middellandse Zeegebied en zou door de Romeinen of de benedictijner monniken naar Midden Europa gebracht zijn. In Europa kom je het kruid tegenwoordig ook in het wild tegen, vooral in warme streken, met name langs de noordelijke kust van de Middellandse Zee. Het was een belangrijk kruid in de kloostertuinen en ook in de wetenschappelijke kruidentuinen die in de Renaissance werden aangelegd. Salie verspreidde zich uiteindelijk ook naar particuliere tuinen.

Salie houdt van een middelzware kalkhoudende grond en een warme, zonnige en beschutte standplaats. Ook op een rotsachtige bodem kun je salie tegenkomen. Salie is nu ook hier inheems geworden.

In zijn boek "Capitularia" spoorde Karel de Grote zijn onderdanen aan de plant te kweken. Daarmee droeg hij er toe bij dat de plant zich over Noord- en Midden Europa verspreidde.

Botanische beschrijving

Salie is bekend als groenblijvende, geurende heester en is tamelijk winterhard.
De hoogte van een volwassen heester is 60-80 cm en circa 1 meter breed. Salie heeft sterk vertakte wortels, een viltig behaarde, vierkantige stengel, die later van onderen houtachtig wordt (zie afb.)

Tevens heeft een salieplant langwerpige, lancetvormige, aanvankelijk grijsviltige, fijngetande blaadjes met steeltjes (+/- 6cm lang).
Aan de onderkant van de dikke, broze bladeren zien we een netwerk van dikke nerven. De beide zijden van het grijsgroene blad zijn grijs/witviltig behaard.
De grijsgroene bovenkant is gerimpeld en de onderkant wit. Met name de onderkant is behaard.

In de zomer vormt hij een mooi heuveltje van aromatisch blad. Na 3 á 4 jaar verliezen de planten vaak hun compacte vorm. Ze kunnen dan het beste worden vervangen. In de bloei (mei-juni-juli) heeft de salieplant licht tot violetblauwe lipvormige bloemen van 2-3 cm lang. De bloemen met een lange bloembuis, lijken in kransjes bij elkaar te staan (schijnkransen).

Salie bloeit trouwens niet graag, tenzij klimaat en condities dat toelaten. Bijen bezoeken de bloemen graag. De plant verspreidt een sterke aromatische, licht kamferachtige geur. Salie kan van een klein plantje uitgroeien tot een winterharde halfstruik. Winterhard aangezien hij tegen vorst kan, beter is het echter hem in de winter toch te beschermen; bijvoorbeeld door dennennaalden om de stengels te leggen.

De salieplant wordt betiteld als halfstruik door de houtige stengels die de plant ontwikkeld naarmate hij ouder wordt. Ook wordt hij wel beschreven als vaste heesterachtige plant of struikachtige dwergheester. Wat betreft verzorging kun je de plant in de rustperiode licht nijpen of snoeien om een meer bossige groei te bevorderen.

Dode bloemhoofdjes kun je wegnemen of terugsnoeien na de bloei.

Smaak / Signatuur

De smaak van salie is scherp, bitter oftewel bitter-kruidig. De specifieke sterke geur komt vrij als je de blaadjes kneust. Door de geur en vanwege de violetkleurige bloemen werkt salie op het zenuwstelsel en de psyche. De vierkante stengel symboliseert weerstand. Salie verwijst aldus naar een sterke persoonlijkheid, een type mens dat graag aandacht vraagt en niet goed anderen naast zich verdraagt (zoals de plant zelf).

Salie kalmeert en kan slaapverwekkend zijn. In de bloementaal staat salie voor aanzien met als betekenis achting en huishoudelijke diensten.

Verwanten

Salie wordt al heel lang gekweekt en daarom bestaan er enorm veel variëteiten. Er zijn verschillen in bladkleur, bloemkleur, grootte en ook in geur. De meest bekende zijn goed uit elkaar te houden. Er bestaan echter meer dan 900 verschillende soorten in de saliefamilie.Enkele cultivars:

Salvia officinalis "Purpurascens" (Purpersalie); wordt het meest voor medicinale doeleinden gebruikt, omdat deze vorm de meeste werkzame stoffen bevat. Het blad is dieprood tot paarsig aangelopen. Hij bloeit 's zomers soms met violetblauwe bloemen.

Salvia officinalis "Icterina"(gouden salie); geelgroen blad met goudgele randen, wordt ook verkocht als "Variegata". Het nieuwe blad is in het voorjaar primulageel, goudgeel en groen gemarmerd en behoudt de hele zomer en herfst een goed contrast tussen het geel en het groen.

Salvia officinalis "Tricolor"; het jonge blad is roze met purper. Tijdens de bloei kleurt het geleidelijk bij tot grijsgroen met een roomwitte rand.

Salvia officinalis latifolia; breedbladige salie die meestal als keukenkruid gekweekt wordt.

Salvia officinalis "Alba"; witbloeiend

Salvia officinalis "Aurea"; goudgeel

Salvia officinalis "Kew Gold"

Salvia sclarea (scharlei); wordt ook wel muskaatsalie genoemd door zijn sterk 'mannelijke' geur.

Salvia pratensis (veldsalie); in Nederland is deze plant zeldzaam en wettelijk beschermd ·

Salvia verticillata (kranssalie) de stengel en de bovenste bladeren zijn vaak paarsachtig ·

Salvia nemorosa (bossalie) komt hier alleen verwilderd voor, zeer zeldzaam

Salvia glutinosa (kleverige salie) de stengel is kleverig ter bescherming tegen bodeminsecten, komt hier niet voor

Grote Salie "grande sauge"; dikker en behaard

Kleine Salie "Catalogne" · Petit sauge de Provence ; niet zo klein als de Catalogne maar sterkere geur

Salvia Horinum; (bonte salie) zeer in trek bij bijen

Spaanse salie, Salvia lavandulifolia; (lavendelbladige salie)

Salvia officinalis 'Berggarten'; groeit tot dertig centimeter hoog. Heeft grote bladen en blauwe bloemen.

En zo kan ik nog wel even doorgaan, ik laat het hier echter voor deze monografie maar even bij.

Inhoudsstoffen

Salie bevat etherische olie met thujon, cineol, terpenen, sesquiterpenen, borneol en kamfer; tevens bevat salie hars, looistof, bitterstof, oestrogeen, mineralen en organische zuren.

Het thujon is bij langdurig gebruik of in grote hoeveelheden giftig. Het kan epileptische aanvallen veroorzaken. In het Vademecum voor de phytotherapie van H.J. van der Schaaf uit 1960 staan de bestanddelen van Salieblad (Salviae, Folia) als volgt genoemd:

Tot 2½ % etherische olie met o.a. tot 50% thujon, 20% terpenen en sporen kamfer, ca 8% looistof, saponine, een onbekende glycoside, bitterstof, ca 5% hars, nicotinamide, 6% gom, 1,4% nog onbekende kleefstof, 1,7% organische zuren en ca 8% minerale zouten.

Inmiddels is er specifieker bekend wat de inhoudsstoffen van salie zijn: 0,5-2% etherische olie, voornamelijk thujon (50%), cineol (15%), pineen, borneol en kamfer - bitterstof (diterpeen): 0,35% picrosalvine (carnosol) - 2-8% looistoffen - saponinen - 6% looistofhoudend zetmeel - 5-6% hars - organische zuren - mineralen: natrium, kalium, calcium, ijzer en silicium - vitamine B

De looistoffen hebben een samentrekkende werking. Eiwitten worden hierdoor neergeslagen om onoplosbare verbindingen te vormen. Wonden van de huid of inwendige slijmvliezen worden met een dun laagje beschermd, zodat bacteriën geen kans hebben in de wond te komen. De bitterstoffen bevorderen speeksel- en maagafscheiding maar ook de afscheiding van de darm, lever en alvleesklier. Hierdoor ontstaat een licht eetlustopwekkend effect. Zij zorgen er voor dat voedingsmiddelen en geneeskrachtige kruiden beter opgenomen worden.

Uit klinisch onderzoek is gebleken dat kruiden met bitterstoffen het aantal rode en witte bloedlichaampjes doen toenemen. Thujon is goed tegen ontstekingen omdat het slijmoplossend, desinfecterend en bloedreinigend werkt. Ook versterkt de thujon de doorbloeding en stimuleert het de secreties in maag, darm, nieren en blaas.

De saponinen zorgen ervoor dat de oppervlaktespanning van water vermindert en met een laag schuim bedekt wordt. Ze zijn derhalve een slijmoplossend middel; ze maken taai slijm vloeibaar bij bijvoorbeeld vastzittende hoest. Doordat saponinen een opwekkende werking hebben op alle weefsel worden ze veel gebruikt in de kruidengeneeskunde. Door prikkeling van de maagslijmvliezen hebben ze een reflectorische werking, een waterafdrijvende, slijmoplossende en zweetbevorderende werking. Ook zijn ze bloedzuiverend en licht laxerend.

Gebruikte delen

In elk boek waarin melding wordt gemaakt van salie worden de bladeren (vers of gedroogd) gebruikt, bij voorkeur geplukt voor de bloei. Ik ben eigenlijk nergens tegengekomen dat de bloemen of de stengel gebruik hebben. In de medicinale planten zakencyclopedie wordt wel melding gemaakt van het plukken van de bloeiende toppen maar niet van de verwerking ervan.

Ook de zaden schijnen gebruik te hebben. Het enige wat ik hierover ben tegengekomen is dat volgens Dr. Vogel indianen de gemalen zaden, vermengd met water, gebruikten om een droge mond en keel te voorkomen.
De wortels werden door de Catawbasstam gebruikt als zalf tegen zweren. Dus als we dit meenemen kun je in feite de hele salieplant gebruiken, afgezien van de stengel.
Meestal worden echter salieplanten gekweekt voor het blad

Medicinaal gebruik

Al sinds de oudheid is salie een erg gewaardeerd geneeskrachtig kruid. Nu weten we dat inwendig gebruik van een te sterk extract of te langdurig gebruik gevaar kan opleveren voor het centrale zenuwstelsel door de bloedstuwende werking. Maar bij normaal gebruik bevordert saliethee de spijsvertering en werkt hij licht ontwaterend.

Vroeger werd salie gebruikt tegen vrouwenkwaaltjes als een pijnlijk op gang komende menstruatie en volgens de methode Kneipp tegen nier- en leverklachten. Salie heeft net zo'n effect op de vrouwelijke chemie als oestrogeen (inhoudsstof). Deze oestrogene werking kan de productie van moedermelk verminderen en onderdrukken (zogremmend). Salie kan dus worden ingenomen bij overmatige melktoevoer. De oestrogeenachtige stimulatie van salie helpt bij menopauzeproblemen en het bevordert de vruchtbaarheid.

De transpiratieremmende bestanddelen van salie kunnen onderdeel zijn van een menopauze-thee (nb; niet samen gebruiken met de vlier want die is juist zweetdrijvend). Tegenwoordig drinkt men saliethee of saliemelk als kalmerende drankjes bij een opkomend griepje, bij verkoudheid en bij een vaag zich niet lekker voelen. Je kan bijvoorbeeld ook saliethee drinken tegen hoest en verkoudheid. Tevens voor de bestrijding van stress.

Vroeger dronk men saliethee bij overmatige transpiratie. Nu is salie voor uitwendig gebruik van groter belang geworden, vooral omdat de werking licht adstringerend en ontsmettend is. Hiertoe kan men compressen van saliebladeren maken en die op een wonde leggen.

Warme saliethee is een goede gorgeldrank/mondspoeling bij ontstekingen in de mond- en keelholte en bij amandel- of keelholteontsteking. Ook bij aften kan men de gorgeldrank op basis van salie gebruiken.

Salie is een gemakkelijk verkrijgbaar ontsmettingsmiddel. Vers saliesap werkt ontstekingsremmend en antiseptisch. Salie-extracten kunnen gladde spieren in de inwendige organen effectief ontspannen. Daardoor doet het gassen en winden oplossen. Verder werkt salie bloedreinigend, het werkt op een zieke lever en bedaart het warmtecentrum. In een tinctuur kun je het gebruiken tegen vetzucht, witverlies en als zenuwsterkend middel.

Vroeger dacht men ook dat het ontstoken tandvlees genas maar daar denkt men nu anders over. Poetsen met saliethee of saliepoeder is wel goed en plezierig vanwege de zoete pepermuntsmaak. In Frankrijk schrijft men saliebladen voor bij slecht genezende wonden. Een sterk extract is goed tegen futloos haar en zal bij regelmatig gebruik als spoeling aan grijzend haar wat meer kleur geven.

De adstringerende werking van salie is goed voor huidtypes met grove poriën. Mensen met indigestie- en spijsverteringsproblemen zoals dyspepsie kunnen ook baat hebben van salie. Salie is tevens een middel tegen ringworm en tonsillitis.

Er wordt aangeraden geen hoge doses salie tijdens de zwangerschap te nemen omdat grote hoeveelheden giftig zijn. Verder niet gebruiken bij epilepsie.

Lijst van alle eigenschappen

. Adstringerend en genezend voor slijmvliezen
. - stimuleert de werking van de trilharen
. -.bevordert de slijmafvoer uit de luchtwegen)
. Antibacterieel
· Antiflogistisch (ontstekingsremmend)
· Antioxidant
· Antiseptisch
· Antiviraal
· Bevordert vruchtbaarheid
· Bloedreinigend
· Bloedstelpend
· Bloedsuikerverlagend
· Helpt bij menopauzeproblemen
· Huidherstellend en helpt de vorming van littekenweefsel
· Hypoglycaemicum
· Immuunstimulerend; te gebruiken bij alle bacteriële infecties, kou en griep
· Krampstillend
· Ontstekingsremmend
· Schimmeldodend
· Slijmlosmakend
· Stimuleert de gal
· Stimuleert de nierfunctie
· Stimuleert de uterus
· Systematisch antibioticum
· Verlate menstruatie op gang brengen
· Vermindert overmatige melkproductie bij het zogen
· Windverdrijvend
· Zweetremmend

Volgens het Vademecum voor de phytotherapie uit 1960 is salie; "Antiphlogisticum en expectorans; digestivum en nervinum, spasmolyticum en emmenagogum, anhidroticum (tevens als regulans) en als agalactagogum".

Verder staat beschreven dat het in de volksgeneeskunde bijna als panacee gebruikt wordt nl. ook als aromatisch tonicum ter regulering van de stofwisseling en bloedcirculatie, o.a. tijdens het climacterium.

Homeopathie

Homeopathisch wordt het voorgeschreven tegen overmatig zweten, als ontstekingsremmend middel van mondslijmvlies en bij ontstoken tandvlees en om de melkgift bij zogende vrouwen te verminderen.

Het wordt onder andere gebruikt in;
. Helenium compositie D1 zuigtabletten (bij keelpijn),
. Taraxacum compositie D1 druppels (bij lusteloosheid),
. Kinderkruid compositie D1 druppels (bij lusteloosheid bij kinderen),
. Verbena compositie D1 druppels (bij hoofdpijn),
. Angelica compositie D1 druppels (bij incidentele maag- en darmstoornissen)
. Tormentilla compositie D1 druppels (bij diarree).

Homeopathisch zijn er geen bijwerkingen te vrezen, maar het nemen van veel van het kruid stimuleert de baarmoeder en zwangere vrouwen kunnen het dus beter laten staan.

In termen van meridianen stimuleert salie de milt-, long- en niermeridianen.

Medicinale recepten met salie

Astma Saliesigaretten:
Een handvol gedroogde salie fijnmaken. Hiervan sigaretten rollen en die bij een astma-aanval roken.

Bronchiën Expectorante honing:
Maal droog salieblad tot poeder en meng 50 gram van dit poeder met 80 gram honing. Een kleine lepel van deze honing 's ochtends en een kleine lepel 's avonds innemen.

Diabetes Saliewijn:
100 gram salieblad twee minuten laten koken in een liter zeer goede witte wijn. Dan na een half uur filtreren. Dosis: een glaasje na de maaltijden.

Frisse adem
Een salieblad langzaam kauwen en stukje voor stukje doorslikken zuivert de adem.

Hardnekkige hoest
40 gram vers salieblad, 20 gram kamillebloemen en 100 gram honing een kwartier laten koken in een liter water. Drie kopjes per dag.

Keel (amygdalitis) Infusie (om te gorgelen):
3 saliebladeren op een kopje kokend water; na een kwartier filtreren. De helft van een kleine lepel azijn toevoegen en evenveel honing.

Tinctuur:
25 gram salie tien dagen macereren in een liter brandewijn. Deze tinctuur door papier filtreren. Voor een gorgeldrank een kleine lepel op een half glas water.

Kinkhoest Infusie:
Om de drie uur een kopje van een infuus van 40 gram vers salieblad en 20 gram aardappelblad, een minuut gekookt in een liter water. Hier wordt nog 100 gram honing aan toegevoegd.

Koud zweet Infusie:
's Avonds voor het slapen gaan een afkooksel drinken van 40 gram salieblad, 2 minuten gekookt in een liter water.

Lever, Nieren (stenen) Infusie:
20 gram salieblad op een liter kokend water. Na een kwartier zeven. Deze hoeveelheid met kleine glaasjes tegelijk, verdeeld over de dag drinken, tien dagen lang. Maag (moeilijke spijsvertering)

Infuus:
Na de maaltijd een kopje warm water drinken waarin enkele minuten een vingergreep muntblad en drie saliebladeren getrokken hebben.

Mondverzorging Infuus (om te spoelen):
Om snel bloedend tandvlees te versterken en tegelijk de tanden te beschermen tegen cariës, drie keer per dag je mond spoelen met een infusie van 20 gram gedroogd salieblad, twee minuten gekookt in 300 gram water. Hier kun je nog een paar druppels azijn aan toevoegen.

Nerveuze depressie Infusie:
Voor het slapen gaan wordt het drinken van een infuus aangeraden van een vingergreep kamillebloemen en een vingergreep salie op een kopje kokend water, gezoet met honing.

Wijntonicum:
100 gram salieblad 8 dagen laten macereren in een liter Marsalawijn. De wijn filtreren en in een goed afgesloten fles bewaren. Dosis: een glaasje na de maaltijden.

Digestieve wijn:
80 gram salieblad en 25 gram gentiaanwortel 10 dagen laten macereren in een liter gekookte wijn. Door papier filteren. Dosis: een klein glaasje na de maaltijden.

Vermoeidheid Badtonicum:
30 gram salieblad, 25 gram rozemarijnblad, 25 gram lavendelbloemen, 20 gram muntblad en 50 gram tijm enkele minuten laten koken in 5 liter water. Laten afkoelen en het lauwe decoct zeven, waarbij je de plantedelen uitknijpt. De vloeistof toevoegen aan het badwater. Dit bad,'s avonds voor het slapen gaan genomen, brengt de zenuwen tot rust en geeft de vermoeide mens nieuwe kracht. Verwonding

Wondwijn:
100 gram salieblad een minuut laten koken in een halve liter goede witte wijn. Dan na een half uur filtreren. Met deze wijn kunnen wonden worden uitgewassen; de wondheling wordt er door versneld.

Tot slot een dorstlessend recept uit 1788 van Richard Briggs uit The new art of Cookery :

'Doe een beetje salie en een beetje citroenmelisse in een pan, snijd een citroen met schil en al in plakjes, voeg deze met een paar klontjes suiker en een glas witte wijn toe; giet hier twee of drie liter kokend water bij, dek dit af en drink het wanneer u dorstig bent. Wanneer u denkt dat het sterk genoeg is, kunt u de kruiden eruit halen, anders wordt het te bitter'.

Salie en astrologie

Engelands beroemdste kruidenkenner was Nicholas Culpeper, die zich via zelfstudie had ontwikkeld tot apotheker. Hoewel hij pas 38 jaar was toen hij (in 1654) overleed, heeft zijn flamboyante, revolutionaire leven een onuitwisbaar stempel op de geschiedenis van de kruidengeneeskunde gedrukt.

Culpeper is vooral bekend geworden door zijn toepassing van de astrologie in de geneeskunst. Hij schreef planten voor volgens de astrologische tekens en planeten waarmee ze in verband werden gebracht. Culpepers recepten waren vaak gebaseerd op de oude wet van tegendelen.

Nicholas Culpeper 1616 - 1654

Nicholas Culpeper publiceerde zijn kruidboek in 1649. Het leverde eenvoudige recepten voor gewone kwalen en was fraai geïllustreerd met afbeeldingen van planten. In deze monografie zijn twee afbeeldingen opgenomen over dit onderwerp, hierboven een afbeelding van Nicholas Culpeper met een salievariant en hieronder een astrologische ring waarin je via je sterrenbeeld de kruiden kan vinden die voor jou van belang zijn (met salie als achtergrond!).

Salie staat in pisces (vissen) en is een waterteken. Dit staat voor de betrokkenheid met de wereld. Water werkt verkoelend, verzachtend en genezend. Het houdt verband met de lichamelijke processen die verantwoordelijk zijn voor het afvoeren van verontreinigingen en voor stemmingen. Bij overheersing van het element water bestaat de kans, dat de betrokkene zich laat meeslepen door zijn of haar emoties. Op het fysieke vlak kan het betekenen, dat het lichaam voortdurend bezig is met het afvoeren van giftige stoffen die zich hebben opgehoopt als gevolg van stress. Soms is er aanleg voor vochtophoping, opgeblazenheid of zwellingen.

Kweken

Salie staat graag op een beschutte plek in de volle zon. Salie floreert in fel licht en kan tegen de droge grond die daarbij hoort. Wat betreft grondsoort is salie niet echt veeleisend, wel heeft hij niet graag natte voeten. Eigenlijk elke goed doorlatende grond is goed, mits goed bemest met organisch materiaal. Leem- of kleigrond kan door hem te vermengen met zand losser worden gemaakt.

Vermeerdering kan op meerdere manieren plaatsvinden; door te stekken, afleggen, scheuren, inkuilen of te zaaien. De zaaitijd is april - mei. Dun de zaailingen uit tot ongeveer 40-70 cm tussenruimte, want salieplanten kunnen een flinke omvang bereiken.

Met name gewone salie en scharlei zijn goed op deze manier op te kweken. Zaaien lukt echter niet altijd. Stekken gaat over het algemeen beter. Stekken kun je doen met soorten die in ons klimaat geen zaad vormen. Vanaf augustus neem je dan stekken met een hieltje die je uitplant in bijvoorbeeld een stenen bloempot met zand en kompost. Zet ze tegen de rand van de pot en bescherm de stekken met een plastic zak. Na ongeveer 4 weken kun je ze dan in de tuin op een beschutte plaats uitplanten.

Het loont trouwens de moeite om een paar stekken in de koude bak te laten overwinteren mocht de ouderplant de winter niet overleven.

Afleggen doe je door een stengel die nog aan de ouderplant vastzit, te bedekken met grond. Het is ook mogelijk de onderste delen van de plant in het voorjaar op te graven, als de scheuten die door de grond beginnen te komen zelf al wortels hebben gevormd. Die kunnen worden afgesneden en onmiddellijk herplant op de definitieve plaats.

Oogsten

De bladeren kunnen het beste geplukt worden voordat de plant gaat bloeien (eind van de lente), 's ochtends als de dauw weg is. In september zijn de bladeren het krachtigst, mits de plant niet gebloeid heeft. Het drogen van de bladeren kan het beste gebeuren in een donkere, warme ruimte met een goede luchtcirculatie.

Bewaren

Na een jaar of twee verliezen de salieplanten hun aroma.
Drogen en diepvriezen van salie kan zonder problemen. Je knipt dan jonge takjes, met de bladeren er nog aan, af. Met name de breedbladige salie laat zich erg goed drogen.
Als de bladeren goed droog zijn (dan knisperen ze) bewaar ze dan in een goed afgesloten, bij voorkeur donkere, pot op een donkere, droge plek.

Kruidenazijn is ook een goede manier om aromatische kruiden te bewaren. Deze is later te gebruiken in soepen, salades en stoofschotels. Azijn onttrekt echter de meeste medicinale eigenschappen aan kruiden.
Neem een glazen pot met een brede opening met een kurken deksel of een aarden pot. Zorg dat de kruiden droog en schoon zijn. Je kunt de kruiden wassen maar dep ze dan droog met keukenrolpapier. Vul de pot tot over de helft met het kruid en vul de rest van de pot met azijn. Gebruik hiervoor appelazijn of een goede witte-wijn azijn.
Sluit de pot goed, doe er een etiket op en laat hem minstens een maand op een donkere plaats staan.

Voor gebruik zeef je de kruiden eruit (bijvoorbeeld met een koffiefilterzakje) en giet hem over in een schone pot. Stop in elke pot die je wil vullen een takje vers kruid en bedek dit met de geurige azijn.
Als je hele sterke azijn wil kun je halverwege de maand de azijn zeven en teruggieten in een pot die half gevuld is met verse kruiden.

Verwerken

Door het nogal overheersende, ietwat kamferachtige aroma is salie een kruid voor simpele gerechten. Dat aroma kan onderling bij planten enorm verschillen omdat de bodemgesteldheid en de zon hierbij een grote rol spelen.

De aard van het saliearoma maakt het goed te verwerken bij vet vlees, vette vis en ook vette kaas. Salie zit ook in een traditionele kruidenmix, en als smaakstof in kaas. Salie past ook goed bij wild en gevogelte, soep, stoofschotels en kruidensauzen.

Salie maakt eten lichter verteerbaar. Bovendien heeft salie een smaakverhogende werking en is dus heel geschikt voor zoutarme gerechten. Met salie kun je echter nog veel meer doen dan een gerecht verfijnen.

Zoals al blijkt uit de medicinale gebruiksmogelijkheden kun je met salie, maceraten, infusies, kompressen, lotions, oliën, maskers, mondwater, bad, inhalatiemengsels, potpourri's, crèmes etc. maken. Te veel om op te noemen want volgens mij kun je met salie bijna alles, gedroogd of vers.

Natuurlijk kan het ook heel decoratief zijn, zowel de plant zelf als verwerkt in gedroogde vorm. Salie komt ook voor als reukgevend bestanddeel in eau de cologne.

Handelsvormen

De handel verkiest de Franse salievariëteiten boven alle andere.
Voorbeelden: Grande sauge, Catalogne en de Petit sauge de Provence.Deze soorten worden gebruikt in kruidenazijn.

In de handel zijn er talloze middelen waarin salie is verwerkt. Loop maar eens een willekeurige drogist of reformzaak binnen om de keur aan keus in producten met kruiden te bekijken. Op dit moment is het gebruik van kruiden en natuurlijke producten erg populair. Dit maakt dat men zich goed moet verzekeren van de kwaliteit van dergelijke producten omdat er ook een hoop nepspul te koop is. Salie kom je met name tegen in vrouwenkwaaltjesproducten, tandpasta's, huidcrèmes (voor vette pukkelige huid), badschuim, als thee en in hoestdrankjes. Zie ook Commercialisering verderop in deze monografie.

Andere dan medicinale gebruiksmogelijkheden

Keukenkruid

Salie staat met name bekend als keukenkruid. Vooral in (vette) vleesgerechten is het een smaakmaker. Salie helpt dan de vetten gemakkelijker verteren.

Salie kan ook als garnering dienen van bijvoorbeeld groentesoep. Voeg bijvoorbeeld eens wat van het verse, versnipperde loof toe aan visbegeleidende sauzen.

Het kruid wordt vaak in worst of pasteivullingen verwerkt. In vullingen vormen ui en salie een klassieke combinatie. Verder wordt salie veel gebruikt bij gevogelte, vis, varkensvlees, lever, in vullingen (met name kerstgans), marinades, salades, worsten, koekjes, deegwaren, kaas, kruidenazijn en thee.

Vooral in vette gerechten zoals gans, eend, paling en varkensvlees is salie een heel goed kruid. Een van de bekendste gerechten waarin salie wordt toegepast is Saltimbocca alla Romana (letterlijke betekenis 'spring in de mond'), een Romeinse specialiteit. Het zijn kalfsschnitzeltjes die gevuld zijn met ham en salie.

Voor gebruik in de keuken is de paarse, de grijze smal- of breedbladige salie het best. Je kunt het vers of in gedroogde vorm gebruiken. In wijnsauzen wordt het gebruikt om de zuurtegraad te neutraliseren.

Likeur van salie is niet alleen heel smakelijk maar kan bovendien uitwendig worden gebruikt als wrijfmiddel; een handvol salie op een halve liter brandewijn gedurende acht dagen laten trekken.

'Aigo-boulido' / Saliewater

Er zijn natuurlijk ontelbare recepten met salie. Ik zal er één vermelden; namelijk saliewater.
Dit drinkt men 's avonds in de Provence als men 's middags een copieuze maaltijd heeft genuttigd. De inwoners van de streek ten zuiden van Lyon zeggen "Láigo boulido sauve la vido" wat zoveel betekent als saliewater redt ons leven.

Het recept:
Breng 1 liter water aan de kook met 5-6 teentjes geperste knoflook en voeg vlak voor de kook een tak salie toe. Neem de pan van het vuur en voeg 1 laurierblad, een takje tijm, peper en zout toe. Laat dit naast het vuur trekken.

Dit wordt gegeten uit diepe borden met erin een snee brood overgoten met olijfolie. Hierover giet men de aigo boulido.

Salie altijd met mate gebruiken omdat het heel sterk is (de kamferachtige smaak is niet bij iedereen geliefd). Er wordt aangeraden om geen salie tijdens de zwangerschap te gebruiken, omdat grote hoeveelheden van dit kruid giftig zijn.

Cosmetisch

Naast de medicinale gebruiksmogelijkheden en de toepassing in de keuken wordt salie ook cosmetisch gebruikt. Zoals bijvoorbeeld in Salie-smeerwortelgel. Aan de basis van Aloë Vera gel kun je dan een aftreksel van 2 eetlepels verse verzachtende salie en 2 el antiseptische smeerwortel toevoegen.

De gel die verrijkt wordt met een druppeltje tea tree olie fungeert dan als vochtinbrenger. Zo zijn er talloze recepten met salie. Dit zijn met name middeltjes voor de huid. Ik zal er hier een aantal noemen:

. Salie-Mirre lotion voor mondzweertjes,
. Kruidenmasker voor de vette huid,
. Salie-mondwater,
. Salie-haarmasker,
. Kruiden-ligbad,
. Saliecreme voor acné en puistjes,
. Stoombad met Salie,
. Salielotion voor de vette huid
. Kruidenmengsel bij reuma.

Een kruidenbad-recept uit 1734 uit The Receipt Book of John Middleton :

'Voor het bad: Neem van salie, lavendelbloemen en rozen elk twee handenvol en een beetje zout, kook ze in water of loog, en gebruik niet al te warm badwater om het lichaam in de ochtend of twee uur voor de maaltijd te baden'.

Volksgebruik;

Gebruik salie eens als luchtverfrisser in huis (brand dan de gedroogde bladeren op houtskool of kook ze in water om de kamer te desinfecteren)

Gedroogde bladeren tussen het linnengoed is een goede insektenverdrijver in kasten.

De rook van gebrande salie verdrijft dieren- en kookluchtjes

Salie verwerkt in pommades bevordert de haargroei

Haar wordt donkerder als je het naspoelt met sterke saliethee

Tandpoeder kun je maken door gedroogde salie met zeezout fijn te stampen. Het poeder kun je dan op een vochtige tandenborstel doen en er je tanden mee poetsen

Hang een takje salie bij het raam wanneer een van je dierbaren vertrekt.

Om ongeluk te voorkomen, moet je de saliebloemen in je tuin afsnijden voor ze opengaan.

Strooi wat salie over een persoon die last heeft van nachtmerries. Zo verjaag je boze geesten.

Om van koorts af te komen moet je zeven ochtenden na elkaar vóór het ontbijt zeven salieblaadjes eten.

Eet salie in mei als je een lang leven wil.

Culturele betekenis

In de oudheid werd de plant met hoge ouderdom geassocieerd. Men nam het onder andere als tonicum (versterkend middel) en om vergeetachtigheid bij ouderen tegen te gaan. In de Middeleeuwen werd salie geleidelijk een panacee: een middel tegen alle kwalen. Men stimuleerde er de spijsvertering mee en verdreef gassen. Het kruid verminderde krampen, transpiratie, speekselvloed en de melkgift van zogende vrouwen, genas diarree, werkte ontsmettend en rustgevend.

Salie was een ingrediënt in Middeleeuwse 'tandpasta's' en zit nog steeds in dergelijke kruidenproducten. In het Middeleeuwse Europa werd salie toegepast bij het maken van bier, liefdesrituelen, als magisch kruid en als tisane voor levensverlenging.

Met behulp van salie en magische woorden waren jonge vrouwen in staat hun toekomstige echtgenoten te zien….

In de 18e eeuw werd salie geassocieerd met een lang leven en was het een geliefd kruid. Alleen al de aanwezigheid van salie in de tuin zou de eigenaar een lang leven schenken.
Een oud Engels gezegde luidt: "Wie in de meimaand salie eet, krijgt levensjaren bij de vleet".

In het Cruydeboeck van Dodoneus uit 1554 staat:
"Salie in wijn getrokken is goed tegen weedom en pijn in het hoofd. Salie, gebruikt door bevruchtte vrouwen doet de moeder sluiten en de vrucht sterk worden en groeien".

Hier volgt een opsomming van het gebruik van salie in vroeger tijden:

De oude Grieken gebruikten salie om zweren te genezen en om slangenbeten mee te behandelen.

De Romeinen waren gek op salie als universeel middel tegen luchtwegziekten en ouderdomskwalen. Ook had salie ritueel gebruik bij plechtigheden. De plantedelen werden geoogst met een speciaal mes dat niet van ijzer was (saliezouten reageren met ijzer). De mensen die salie verzamelden moesten schone kleren dragen en schone voeten hebben om de ceremonie goed te laten verlopen. De plant was toegewijd aan Jupiter, de oppergod van de Romeinen.

Ook de chinezen hielden van salie. In de 17e eeuw ruilden zij één kistje saliebladeren tegen drie kisten thee met de Nederlanders.

Bij pest-epidemieën werd salie gebruikt om besmetting te voorkomen. Door de antiseptische werking van salie bij infecties doodt het ziektekiemen zonder de nuttige (darm) bacteriën aan te tasten.

De monnik Walafridus Strabo opende zijn hortulus met salie. Een hortulus is een leerdicht over de genezende eigenschappen van toenmalige (Middeleeuwse) tuinplanten. Men dacht toen dat hoe weliger salie groeide, hoe meer geluk men in zaken zou hebben.

Als keukenkruid werd salie ook al in de Grieks-Romeinse wereld gebruikt om rijke maaltijden te aromatiseren. Men wist toen al dat het vette spijzen beter deed verteren.

In het Kreuterbuch (1551) van de kruidkundige Hieronymus Bock raadt hij salie aan voor arme mensen voor wie reguliere geneesmiddelen te duur zijn:
"Het is een belangrijk kruid voor hen die niet naar Frankfurt of Venetië kunnen reizen; die doen er goed aan, het in de tuin te planten als het edelste Duitse kruid."

Vele eeuwen lang was salie een belangrijk onderdeel van veel farmaceutische bereidingen. · Een aftreksel van salie in warme melk was in de Gouden Eeuw een geliefd, doch onschuldig slaapmiddel. Salie was exorbitant duur in de Gouden Eeuw.

In Europa verscheen in het jaar 1688 een 414 pagina's dik boek, uitsluitend over salie. · Lodewijk XIV zou elke dag thee gedronken hebben van salie met reepjes ereprijs. · Volgens een bijgeloof zou salie alleen maar beter kunnen groeien indien een sterke vrouwenhand het huishouden bestierde.

In de Middeleeuwen schonk men warme wijn met salie om vermoeide reizigers weer op krachten te helpen.

De volksgeneeskunde zegt dat kleine doses salie, ingenomen in de maand voor de bevalling, de pijn van de weeën doet verminderen.

In de jaren 30 van de twintigste eeuw vond men veel salieplanten in de streek rond de Tjechische kuurstad Karlsbad. Men dacht dat het drinken van het bronwater aldaar schade aan de tanden zou toebrengen. Men wreef dan saliebladeren tegen de tanden om ze gezond te houden. Men vond dan ook overal stalletjes langs de wegen naar het kuuroord, waar kinderen en bloemenmeisjes salie verkochten..

Salie werd in Engeland gebruikt tegen wormen. Hulst en salietopjes werden in een bord met water gelegd en als de zieke met open mond erboven zat, zou de worm uit het lichaam komen.

Ook in Engeland werd salie, met een tiental andere kruiden, eeuwenlang gebruikt om ale op smaak te brengen. Aan het begin van de negentiende eeuw werd melding gemaakt van een man uit Manchester die zijn gasten negen verschillende soorten ale aanbood, onder andere met salie, hysop en rozemarijn.

In de midzomernacht gingen maagden lang geleden in groepjes naar parken en tuinen. Elke maagd had een stukje salie bij zich om rituelen mee uit te voeren. Precies om middernacht zou dan, als het ritueel goed werd uitgevoerd, hun toekomstige echtgenoot verschijnen. · In Frankrijk is salie een symbool dat wordt gebruikt om verdriet te verzachten en het kruid is daarom ook veel op kerkhoven te vinden.

Een achttiende-eeuwse reiziger merkte in Noord-Amerika op dat de Choctaw indianen gebruikmaakten van 'stoomkamertjes' waarin allerlei soorten medicinale, welriekende kruiden werden gekookt. De damp die van de essence en zouten van deze kruiden was doortrokken, drong via de poriën en neus van de patiënt binnen en gaf hem nieuwe energie.

Volgens Vogel gebruikten de indianen in het zuiden van Californië de (gemalen) zaden, vermengd met water, om een droge mond en keel te voorkomen. De wortels werden door de Catawbasstam gebruikt als zalf bij zweren.

Kunst

Salie is de verjaardagsbloem voor 19 januari. In de oude bloemenwoordenschat is het een symbool voor respect en in de bloementaal staat het voor huiselijke deugd.

Volgens de 17e eeuwse kruidkundige Nicolas Culpeper is salie een kruid van Jupiter. Veel dichters en schrijvers lieten zich inspireren door salie.
Een selectie hieruit:
" Wijnruit, vergeleken met salie, is maar slappe was Salie immers redde het menselijk ras". Alphonse Karr, 19e eeuwse schrijver

Als de saliestruik goed gedijt, Is de meester geen meester en weet hij het

Traditionele spreuk Heilzame salie en lavendel nog grijs, De rozen regeren in de trotse maand mei… Edmund Spencer, The fate of the butterfly, 16e eeuw

Van salie in combinatie met goudsbloem schreef Fletcher (1579-1625) in een speelse bui: "Bent u in alle staten? Alsem en salie zijn probaat Als goudsbloem ze terzijde staat".

E.J. Potgieter schreef in de 19e eeuw een boek genaamd Jan, Jannetje en hun jongste kind. Een fragment hieruit:
"Welk eene ergernis vooral, als ik het u niet langer verhelen mag, dat dit ongeluk de jongste zoon is van JAN en JANNETJE; hij, de patroon aller slaapmutsen, aller soepjurken, aller sloffen ten onzent! hij, JAN SALIE!".

Potgieter heeft de naam Jan Salie hoogstwaarschijnlijk niet zomaar gekozen. Plantennamen werden vroeger vaak gebruikt om dingen of situaties te verduidelijken. De Jan Salie figuur was geen bruisende, cholerische persoonlijkheid, maar meer een kouwelijke, lymfatische figuur met een zwak werkend afweersysteem en een hoogst gevoelige spijsvertering. Het verband met een 'Jan Salie' is in dit verband de gulzigheid, waarmee salie vocht uit de bodem opneemt. In de volle zon kan de plant wel eens slap gaan hangen als hij niet tijdig vocht kan opnemen.

Salie is net zoals andere kruiden ook vaak onderwerp of onderdeel in schilderijen. In België heeft iemand helemaal uitgeplozen wat men in de Middeleeuwen at aan de hand van voedsellijsten van kloosters uit die tijd. Wat werd ingekocht en wat werd, uit eigen teelt, verkocht. Gecombineerd met kennis uit Middeleeuwse schilderijen waarop voedsel en kruiden uitgestald waren op tafel kreeg men zo een goed beeld van de eetpatronen van Middeleeuwers. Salie werd hier ook bij vernoemd, zij het in kleine proporties.

Op het internet zijn er een aantal pagina's waarop 'sage art' te vinden is. Door plaatsgebrek bij teveel afbeeldingen, laat ik het bij onderstaande afbeelding, en verwijs ik daaronder naar een aantal relevante pagina's op internet:

http://evenmo.com/salvia-art.html

http://www.evenmo.com/salviapages.html

http://ridgwaydb.mobot.org/mobot/rarebooks/page.asp?relation=
QK99A1K6318831914B1&identifier=0310

http://ridgwaydb.mobot.org/mobot/rarebooks/page.asp?relation=
QK98R61789&identifier=0036

Commercialisering

In de cosmetische industrie wordt salie als vervanger van dierlijke grondstoffen toegepast. Salie wordt verwerkt in frisse en kruidige mannengeuren en wordt gekarakteriseerd als topnoot. De essentieolie wordt gebruikt in de parfumindustrie en de cosmetica: zeer gewild omwille van zijn karakteristieke 'note chyprée'.

Van de volledige plant of van de strootjes, die na distillatie overblijven, wordt een pasta gemaakt. De olie wordt gewonnen door oplosmiddelen zoals hexaan te gebruiken. De basis van salie, 'concrète', dient als grondstof waaruit het extract 'sclaréol' wordt gewonnen; 40 tot 60 % van het totale volume. Dit is een gekristalliseerd product, beige van kleur, gebruikt in een tweede transformatie in de vorm van ambrox, een alternatief voor de van de potvis afkomstige grijze amber.

Ambrox zorgt voor een amberkleurige tint en het kan eveneens als fixeermiddel dienen. Sclaréol wordt ook als aroma toegevoegd aan tabak. Een kleinere afzetmarkt voor de volledige plant is het gebruik als smaakmaker in vermout.

Salie-extracten worden industrieel verwerkt in keelpastilles en tandpasta's. Kijk maar eens in bijvoorbeeld drogisterijen en reformzaken: teveel producten met salie erin verwerkt om op te noemen; van kruidentandpasta's tot haarlotions en badschuim.

Besluit

Dit is hem dan , m'n monografie over Salvia officinalis. Met veel plezier heb ik eraan gewerkt, in vrije uurtjes, tussen het werk door. Overal informatie vandaan halend, met name uit boeken want de informatie op internet bevat veel leuke plaatjes maar is naar mijn gevoel niet altijd even betrouwbaar.
In elk boek over kruiden dook ik meteen naar het register om te kijken of er iets over salie instond. Het wordt een soort verslaving, informatie vergaren. Soms vind je die dan op onverwachte plekken zoals in het tijdschrift Zodiac, ooit van een vriendin uit Nieuw-Zeeland gekregen. Soms ligt informatie heel dichtbij bv. als de bijsluiter van essentiële olie.

Met name de culturele en magische betekenissen die het kruid in vroeger tijden had vond ik erg leuk om uit te pluizen. Ik had zelfs niet genoeg plaats om alles wat ik gevonden heb te verwerken. Juist door het intensief bezig zijn met één plant leer je het nog beter kennen. Niet alleen door erover te lezen, maar door het te gebruiken, het te tekenen en te kleuren, erover te mediteren, ermee te experimenteren en te voelen, ruiken en proeven wat dit kruid betekent is het nog meer mijn kruid geworden.

Naar mijn idee is het een volledig werk (maar hoe volledig kun je zijn) over alles wat er over de echte salie te weten valt, en ik hoop dat je hebt genoten.

Bibliografie

Francesco Bianchini;
De plant in de geneeskunde Uitgeverij Helmond, Helmond 1976 ISBN 90 252 6609 6

Deni Bown;
Kruiden kweken Uitgeverij Helmond, Helmond 1996 ISBN 90 252 9600 9

Jade Britton & Tamara Kircher;
De helende kracht van kruiden Librero, Hedel 2000 ISBN 90 5764 030 9 Chi;

Bijsluiter essentiële olie Chi International Breda

Susan Curtis / Romy Fraser / Irene Kohler;
Natuurlijk beter Ankh Hermes Deventer 1995 ISBN 90 202 4305 5

Albert Coenders, Sarah Garland en Sanderijn Houtsma;
Spectrum Kruiden en Specerijenatlas Het Spectrum 1979 ISBN 90 274 7401 X

Henk Eggelte;
Nederlandse flora KNNV Uitgeverij Utrecht 2000 ISBN 90 5011 135 1

Barbara Griggs;
De groene heks, een moderne kruidengids BZZTôH, Den Haag 1999 ISBN 90 5501 643 8

Edgar Gugenhan;
Keukenkruiden uit eigen tuin Thieme Zutphen 1978 ISBN 90 03 95560 3

Peter McHoy & Pamela Westland;
De Kruidenbijbel Librero Nederland Hedel 1998 ISBN 90 72267 94

Jaap Huibers;
Gehoord in de natuur Ankh-Hermes bv Deventer 1992 ISBN 90 202 0781 4

Jessica Houdret;
Kruiden kweken en gebruiken Veltman Uitgevers Utrecht 2002 ISBN 90 243 6544 9

Monique van der Mey;
Oma's gezondheidstips Uitgeverij Verba, Hoevelaken 2001 ISBN 90 5513 068-0

Edda Meyer Berkhout;
Kruiderij hoort erbij Luitingh, Laren 1976 ISBN 90 245 0413 9

H. Neuray (redactie)
Zak-encyclopedie van de medicinale planten Elmar bv, Delft 1978 ISBN 90 6120 1128

Penelope Ody;
Heilzame kruiden Librero, Hedel 2001 ISBN 90 5764 151 8

Titia Oosterhuis;
Salie en het gebruik ervan in een verzorgingslijn voor pubers Scriptie Herborisme Europese Academie 2002

F.H.L. van Os (hoofdredactie);
Gids voor geneeskrachtige planten Readers Digest, Amsterdam 1979 ISBN 90 6407 029 6

Margaret Picton;
Magische kruiden Uitgeverij Quarto, London 2000 ISBN 90 5889 004

Effie Romain & Sue Hawkey;
Geneeskrachtige kruiden in potten Uitgeverij Elmar, Rijswijk 1996 ISBN 90 389 0462 2

H.J. van der Schaaf
Vademecum voor de phytotherapie Uitgeverij L. Stafleu & Zn, Leiden 1960

John Sutton;
Salvia's, gids voor liefhebbers en vakmensen Schuyt, Haarlem 2000 ISBN 90 6097 555 3

Richard Thomas;
Natuurlijk pijn verlichten Librero, Hedel 2000 ISBN 90 5764 031 7

Toman - Felix;
De grote Rebo natuurgids REBO Productions, Lisse 1993 ISBN 90 366 0863 5

Maria Treben
Gezond leven met Maria Treben De Driehoek, Amsterdam 1991 ISBN 90 6030 482 9

J. Triska;
Flora van Europa Meulenhoff, Amsterdam 1975 ISBN 90 290 0008 2

Anny Vanbranteghem;
Kruidenkennis Uitgeverij Arinus Marcus

A. Webb;
Kruiden Librero, Kerkdriel 2002 ISBN 90 5764 238 7

Frans W. Wegman (redactie);
Phytotherapie, de oudste geneeswijze die de mensheid kent Meyer & Siegers bv Oosterbeek 1984 ISBN 90-71126-1-3 WVK-groep,

Bergeyk (vertaling);
Kruiden in tuin en keuken M&P Uitgeverij, Weert 1984 ISBN 90 6590 855 2

Zodiac
Tijdschrift over u, uw sterren en de mystieke kunsten Maildex MCMXCL ISBN 90 5141 313 0